MΑΝΟΥΗΛ Α΄ ΚΟΜΝΗΝΟΣ
Τον Ιωάννη Β' Κομνηνό τον διαδέχθηκε ο
υιός του, Μανουήλ Α' Κομνηνός, ο οποίος παρέμεινε στο θρόνο από το 1143 μέχρι
το θάνατό του το έτος 1180.
Ο Μανουήλ ήταν ο νεότερος από τους
τέσσερις υιούς του Ιωάννη Β' Κομνηνού από τη Σύζυγό του Piroska - Ειρήνη, θυγατέρα του Βασιλέως της
Ουγγαρίας Λαδίσλαου A' (St. Ladislaus I). Έχοντας χάσει πρόωρα τους δύο μεγαλύτερους υιούς, ο Ιωάννης Β'
Κομνηνός θεώρησε ως καταλληλότερο για τον θρόνο τον τέταρτο κατά σειρά
γεννήσεως Μανουήλ και τον όρισε διάδοχό του, αντί του τρίτου κατά σειρά
γεννήσεως αδελφού του, Ισαάκ, ο οποίος ήταν νωθρός και απόλεμος.
Ο Μανουήλ, ήδη από την παιδική του ηλικία,
ασκούνταν στην ιππασία και την οπλομαχητική και είχε λάβει αξιόλογη παιδεία και
στρατιωτική εκπαίδευση, σύμφωνα με τα πρότυπα των Ιπποτών της Δύσης.
Νεαρότατος είχε ακολουθήσει τον Βασιλέα πατέρα
του σε εκστρατεία κατά των Τούρκων και είχε διακριθεί για την ανδρεία και τις
στρατιωτικές του αρετές. Με όμορφο παρουσιαστικό, βαθιά μόρφωση και μεγάλες
στρατιωτικές και ηγετικές ικανότητες, ο Μανουήλ διέθετε όλα τα προσόντα ενός
άξιου διαδόχου.
Η άνοδός του στο θρόνο χαρακτηρίζεται σκοτεινή,
συνεκτιμώντας αφενός την πρόωρη απώλεια των δύο μεγαλύτερων αδελφών του, του
Αλέξιου και του Ανδρόνικου, οι οποίοι είχαν πεθάνει πριν ένα χρόνο, το 1142,
και αφετέρου τον παράξενο θάνατο, με δηλητηριασμένο βέλος, του Πατέρα του
Ιωάννη Β' Κομνηνού, σε κυνήγι στην Κιλικία.
Μετά το θάνατο του πατέρα του, αφού
ανακηρύχθηκε στην Κιλικία Αυτοκράτορας, έθεσε άμεσα σε περιορισμό τον τρίτο
κατά σειρά αδελφό του, τον Σεβαστοκράτορα Ισαάκ, τον οποίο και απελευθέρωσε,
μόλις εξασφάλισε την κατοχή του θρόνου του. Κατά τη μετάβαση του, δια ξηράς,
στην Κωνσταντινούπολη έγινε δεκτός με έξαλλο ενθουσιασμό από τους άρχοντες και
το λαό της Βασιλεύουσας.
Αφού εξασφάλισε τον θρόνο του, έστειλε
στρατό στην Αντιόχεια και τελικά υποχρέωσε τον Πρίγκηπα της Αντιόχειας Ραϊμόνδο
Α' του Πουατιέ (Raimond I de Poitiers)
να προσέλθει το 1144 στην Βασιλεύουσα και να
ορκισθεί πίστη στον Αυτοκράτορα. Αμέσως μετά, και επειδή ο Σουλτάνος του
Ικονίου εισέβαλε στις Μικρασιατικές επαρχίες εξεστράτευσε εναντίον του και μετά
τριετή νικηφόρο αγώνα, το 1147, τον υποχρέωσε να συνομολογήσει ειρήνη.
Ο Μανουήλ Α' είχε φιλελεύθερο και
ανήσυχο πνεύμα και σε αυτή τη μεταβατική και κρίσιμη περίοδο του ιστορικού βίου
του Βυζαντίου, πίστευε στον οικουμενικό του χαρακτήρα και στην ευρύτερη
χριστιανική και πολιτιστική αποστολή του.
Η Βασιλεία του Μανουήλ Α' είχε πολλά
κοινά σημεία με τη Βασιλεία του παππού του Αλεξίου Α'. Όπως εκείνος έτσι και ο
Μανουήλ είχε να αντιμετωπίσει εκτός από τους συνήθεις εχθρούς του Βυζαντίου από
βορρά και από ανατολή, τους Νορμανδούς από τη δύση και τους επερχόμενους
Σταυροφόρους. Γι’ αυτό, επιδόθηκε με ζήλο στην άσκηση τόσο της εσωτερικής όσο
και της εξωτερικής πολιτικής με σκοπό την εξυγίανση και την ανανέωση των
δυνάμεων του κράτους και τον καθορισμό και τη διαβάθμιση των στόχων της
πολιτικής του.
Με βάση τη υπάρχουσα κατάσταση
επεσήμανε τη δέσμη των βασικών προβλημάτων, τα οποία απασχολούσαν την
Αυτοκρατορία, δηλαδή:
1.
Τις συνέπειες για το
Βυζάντιο από την εκτροπή της Α' Σταυροφορίας και την επικείμενη οργάνωση μιάς
νέας Σταυροφορίας από τους Βασιλείς της Γαλλίας και της Γερμανίας.
2.
Την αύξηση των
διεκδικήσεων, της Βενετίας, της Γένοβας, της Πίζας και των άλλων ναυτικών
πόλεων της Ιταλίας.
3.
Την επεκτατική πολιτική των
Νορμανδών, σε συνδυασμό με την ενεργοποίηση του πνεύματος των Σταυροφοριών στη
δύση.
4.
Την επέκταση των Τούρκων
στην ανατολή με την αντίστοιχη χαλάρωση της εσωτερικής συνοχής των ανατολικών
επαρχιών.
5.
Τη ληστρική κινητικότητα
των Κουμάνων, των Ούγγρων και των Σέρβων στη Χερσόνησο του Αίμου.
Τα διαπιστωμένα αυτά προβλήματα
απασχόλησαν αυτοδύναμα τη βασιλεία του Μανουήλ Α' αλλά η σοβαρότητά τους
συνδέονταν με τη σύγχρονη εκδήλωσή τους ή τη συνδυαστική αξιοποίηση τους από
τους αντίπαλους του Βυζαντίου. Συνειδητοποιήθηκε, δηλαδή, το γεγονός, ότι οι
Σταυροφορίες και οι διεκδικήσεις των Νορμανδών ή των ναυτικών πόλεων της
Ιταλίας τροφοδοτούσαν συνδυαστικά τη δυτική απειλή εναντίον της Αυτοκρατορίας,
ενώ παράλληλα αποδυνάμωναν τις προοπτικές συστηματικού αγώνα για την
εξουδετέρωση της Αραβικής ή της Τουρκικής απειλής στα Ανατολικά σύνορα ή της
απειλής των Σέρβων, των Ούγγρων και των Κουμάνων στα Βόρεια σύνορα. Είναι
ευνόητο, ότι η αλληλεξάρτηση των προβλημάτων προσδιόρισε και το σύνθετο
χαρακτήρα της εξωτερικής πολιτικής των Κομνηνών και ειδικότερα του Μανουήλ Α',
ο οποίος προσπάθησε να στοιχειοθετήσει τις προϋποθέσεις μιάς συστηματικής
δυτικής πολιτικής. Η πιεστική παρουσία των Τούρκων στην ανατολή και των
Νορμανδών στη Δύση αποτελούσαν τα βασικά ερεθίσματα για τον καθορισμό της όλης
εξωτερικής πολιτικής.
Ο Μανουήλ Α' έδωσε προτεραιότητα στον
έλεγχο των κινήσεων των Νορμανδών, των οποίων η επεκτατική πολιτική ήταν
ιδιαίτερα επικίνδυνη για τις δυτικές επαρχίες της Αυτοκρατορίας.
Η θεμελίωση φιλικών σχέσεων με τον
Βασιλέα της Γερμανίας Κονράδο Γ' (Conrad ΠΙ von Hohenstaufen) αποσκοπούσε
στην εξουδετέρωση της Νορμανδικής απειλής αλλά και στη γενικότερη πολιτική στην
Ιταλία. Οι φιλικές σχέσεις με τον Βασιλέα της Γερμανίας ενισχύθηκαν με τον γάμο
του Μανουήλ Α' με τη συγγενή του Κονράδου Γ' Βέρθα φον Σούλτσμπαχ (Bertha von
Sulzbach) η
οποία έλαβε το όνομα Ειρήνη.
Κατά την πρώτη περίοδο της βασιλείας
του Μανουήλ Α' η συγκεκριμένη πολιτική υπήρξε αποτελεσματική για τον έλεγχο της
δυτικής απειλής και έδωσε τη δυνατότητα στο Βυζαντινό Αυτοκράτορα να αφοσιωθεί
στην εξουδετέρωση της Τουρκικής απειλής. Όμως, η συγκεκριμένη Βυζαντινή δυτική
πολιτική κατέρρευσε με την κήρυξη το 1145 της Β' Σταυροφορίας, την οποία
ανέλαβαν ο Βασιλέας της Γαλλίας Λουδοβίκος Z'(Louis VII le Jeune) και
ο Βασιλέας της Γερμανίας Κονράδος Γ' Χοχενστάουφεν και στην οποία συμμετείχαν
και οι Νορμανδοί υπό τον Βασιλέα της Σικελίας Ρογήρο Β' (Roger II).
Η είδηση της επικείμενης νέας Σταυροφορίας
προκάλεσε έντονο προβληματισμό στον Μανουήλ A', ο
οποίος είχε πολύ καλά υπόψη του, το τι είχε συμβεί στην Α' Σταυροφορία κατά τη
διάρκεια της βασιλείας του παππού του.
Το 1147 οι Σταυροφόροι έφθασαν στα
Βυζαντινά εδάφη και ο Μανουήλ Α' ήλθε σε φιλικές συνεννοήσεις με τους α;ρχηγούς
τους. Υποσχέθηκε την παροχή διευκολύνσεων για τη μεταφορά και τον ανεφοδιασμό
των Σταυροφόρων στη Μικρά Ασία και έλαβε από αυτούς «όρκια πιστά» για τη
περιφρούρηση των συμφερόντων της Αυτοκρατορίας. Με βάση αυτές τις συμφωνίες ο
Μανουήλ Α' επέτυχε, παρακάπτοντας την Βασιλεύουσα να τους διοδεύσει άμεσα προς
τη Μικρά Ασία.
Όμως, οι Σταυροφόροι δεν διέθεταν ούτε
τα μέσα, ούτε την κατάλληλη εκπαίδευση, ούτε και την κατάλληλη ηγεσία για να
επιτύχουν το φιλόδοξο εγχείρημα τους. Έτσι, παρά τις αρχικές τους επιτυχίες,
σταδιακά εξαντλήθηκαν σε διαρκείς μάχες με τους Τούρκους και τους Άραβες και
τελικά νικήθηκαν σε αποφασιστική μάχη στη Δαμασκό.
Η τραγική αποτυχία της Β' Σταυροφορίας,
είχε, μακροπρόθεσμα, ανάμεσα στα άλλα, τις ακόλουθες συνέπειες:
1.
Εμβάθυνε το σχίσμα και την
αμοιβαία αντιπάθεια Βυζαντινών και Δυτικών και ανέτρεψε τις προγενέστερες
προϋποθέσεις της Δυτικής Πολιτικής του Μανουήλ Α', γιατί οι Αρχηγοί της
Σταυροφορίας, απέδωσαν την ευθύνη της αποτυχίας τους στους Βυζαντινούς.
2.
Καταβαράθρωσε την εικόνα
στρατιωτικής ισχύος που είχε η Δύση στους λαούς των Τούρκων και των Αράβων.
Κατά τη διάρκεια αυτής Σταυροφορίας και
ενώ η προσοχή του Μανουήλ Α' ήταν στραμμένη στους Σταυροφόρους, οι οποίοι
διέρχονταν από τα Βυζαντινά εδάφη, τον ίδιο καιρό, ο Νορμανδικός στόλος υπό τον
βασιλιά Ρογήρο Β' της Σικελίας εξεστράτευσε κατά των δυτικών επαρχιών του
Βυζαντίου. Ο Ρογήρος Β' κατέλαβε αιφνιδιαστικά την Κέρκυρα το φθινόπωρο του
1147, στη συνέχεια λεηλάτησε την Πελοπόννησο, την Εύβοια και τη Στερεά Ελλάδα
και φρόντισε να μεταφέρει στο Παλέρμο τους καλύτερους μεταξουργούς από τη
Κόρινθο και τη Θήβα, γεγονός που είχε δυσμενείς επιπτώσεις στην οικονομία του
Βυζαντίου.
Ο Αυτοκράτωρ αν και είχε πλήρη
συνείδηση της σημασίας της απειλής δεν είχε την δυνατότητα της άμεσης
αντίδρασης. Οργάνωσε αντεπίθεση εναντίον των Νορμανδών, αλλά η εισβολή των
Κουμάνων στις Παραδουνάβιες επαρχίες και οι διεκδικήσεις των Σέρβων και των Ούγγρων
με την ενθάρρυνση των Νορμανδών, τον ανάγκασαν να αλλάξει τις προτεραιότητες
του.
Απώθησε οριστικά τους Κουμάνους και με
νικηφόρα εκστρατεία στη Βαλκανική, το 1149, εξουδετέρωσε τις επιθετικές
κινήσεις των Σέρβων και των Ούγγρων, οι οποίοι όμως συνέχισαν τις εχθρικές τους
ενέργειες. Συγχρόνως, το 1149, η Κέρκυρα ανακαταλήφθηκε από το Βυζαντινό, στόλο
ύστερα από σκληρό πολιορκητικό αγώνα.
Οι επιτυχίες του Μανουήλ Α'
αποδιοργάνωσαν την πολιτική του Ρογήρου Β', ο οποίος προσπάθησε να εξασφαλίσει
ενισχύσεις από τη δύση με το πρόσχημα της οργάνωσης Σταυροφορίας και με την
ελπίδα να τη χρησιμοποιήσει εναντίον του Βυζαντίου.
Το 1148, ο Αυτοκράτωρ έκανε συμμαχία με
τον Κονράδο Γ' Χοχενστάουφεν της Γερμανίας, που απέβλεπε στη συντονισμένη
εκστρατεία των χωρών τους εναντίον των Νορμανδών της Ιταλίας, η οποία όμως,
τελικά, έμεινε στα χαρτιά. Ο Κονράδος Γ' πέθανε το 1152 και ο διάδοχος του, ο
Φρειδερίκος Α' Βαρβαρόσσας (Freidrich I Barbarossa),
δεν είχε φιλικές διαθέσεις προς το Βυζάντιο.
Ο Μανουήλ A' αναθέρμανε τις σχέσεις του με τους Βενετούς, παλαιούς αντίζηλους των
Νορμανδών, αλλά με κόστος την παραίτηση του από τον περιορισμό των οικονομικών
παραχωρήσεων που είχε επιβάλλει στους Ιταλούς.
Για τη στήριξη του στον αγώνα του κατά
των Νορμανδών, για τη μείωση της Βενετικής επιρροής και για την εξουδετέρωση
μιάς πιθανής συμμαχίας τους με τους Νορμανδούς, ο Μανουήλ Α' ενέπλεξε και τις
υπόλοιπες Ναυτικές Πόλεις της Ιταλίας.
Η κίνηση αυτή ήταν αναγκαία αλλά οι
όροι αποδείχθηκαν επαχθείς, αφού συνδέθηκαν μα την παραχώρηση εμπορικών
προνομίων. Το 1148 ανανεώθηκαν και διευρύνθηκαν τα εμπορικά προνόμια της
Βενετίας, το 1169-1170 της Γένουας και το 1170 της Πίζας. Η αμφιταλαντευόμενη
στάση της Βενετίας οδήγησε σε κρίση τη Βυζαντινό -Βενετική συμμαχία και τελικά,
το 1171, όλοι οι Βενετοί του Βυζαντίου αιχμαλωτίστηκαν, ενώ τα πλοία τους και
τα εμπορεύματα τους κατασχέθηκαν. Η Βενετία αντέδρασε με τη σύναψη
Βενετονορμανδικής συμμαχίας (1173), η οποία στρεφόταν κατά του Βυζαντίου και
προχώρησε σε εχθρικές ενέργειες, όπως οι λεηλασίες των ελληνικών παραλίων.
Το 1177 ο Μανουήλ Α' αναγκάστηκε να
αναγνωρίσει όλα τα εμπορικά προνόμια, τα οποία είχαν οι Βενετοί από την περίοδο
της Βασιλείας του Ιωάννη Β' του Κομνηνού και να επιστρέφει όλα τα κατασχεθέντα
πλοία και εμπορεύματα.
Μετά τη Β' Σταυροφορία ο Μανουήλ Α'
στράφηκε στην επανάκτηση των Ιταλικών επαρχιών, η οποία ήταν προσωπικό του
όραμα. Ύστερα από σύντομες αντιπαραθέσεις εναντίον Σέρβων και Ούγγρων
εισβολέων, αποφάσισε να αντιμετωπίσει το βασιλιά Ρογήρο Β' της Σικελίας.
Το 1154 ο Ρογήρος Β' πέθανε και τον διαδέχθηκε ο
γυιός του Γουλιέλμος A'(Guglielmo I
il Malo). Ο
Μανουήλ Α' θεώρησε ότι ο θάνατος του Ρογήρου Β' ευνοούσε τις προοπτικές της
εκστρατείας του στη Νότια Ιταλία. Παράλληλα, ο Αυτοκράτωρ της Γερμανίας
Φρειδερίκος Α' Βαρβαρόσσας, ο οποίος ανήλθε στο Θρόνο το 1152, εχάραξε σαν
πολιτικό του πρόγραμμα την κάθοδο της επικράτειας του στη Μεσόγειο μέσω της
Ιταλίας.
Ο Μανουήλ Α', που προέβλεπε ότι η
εγκατάσταση των Γερμανών στην Ιταλία θα αποτελούσε απειλή και κατά των
Βυζαντινών επαρχιών της Νότιας Ιταλίας, επεδίωξε ευθύς εξ αρχής να ανατρέψει τα
σχέδια του Γερμανού Μονάρχη. Απέστειλε στην Ιταλία πρέσβεις με άφθονα χρήματα
και κατόρθωσε να συμπήξει εναντίον του Γερμανού μονάρχη ένα ισχυρό συνασπισμό
των Ιταλικών Πόλεων (Βενετία, Γένουα, Πάδουα, Πίσα και άλλες). Προσπάθησε, με
ποικίλες προσφορές, να εξασφαλίσει και τη Συμμαχία του Πάπα Αδριανού A'(Hadrian IV) εναντίον του Νορμανδικού αλλά και
του Γερμανικού επεκτατισμού. Τελικά κατόρθωσε να ματαιώσει τους σκοπούς του
Γερμανού Αυτοκράτορα.
Το 1155 ο Βυζαντινός στρατός
αποβιβάστηκε στον Αγκώνα και επέβαλε χωρίς πολλή δυσκολία, τη Βυζαντινή
κυριαρχία στο μεγαλύτερο μέρος της Απουλίας. Οι επιτυχίες όμως του Μανουήλ Α'
στη Νότιο Ιταλία ενόχλησαν τους Ιταλούς συμμάχους του, κυρίως τους Βενετούς
αλλά και τους Γερμανούς, οι οποίοι ήθελαν την υποταγή και την εξουδετέρωση των
Νορμανδών όχι όμως την αντικατάστασή τους από τους Βυζαντινούς. Τελικά, ο
Διάδοχος του Ρογήρου Β', ο Γουλιέλμος Α', κατάφερε το 1156 να νικήσει τα
Βυζαντινά στρατεύματα στο Βρινδήσιο και να ανακαταλάβει τα περισσότερα από τα
χαμένα του εδάφη.
Τα φιλόδοξα σχέδια της δυτικής
πολιτικής του Μανουήλ Α' αποδείχθηκαν απραγματοποίητα, αφού οι δυνάμεις του
Βυζαντίου δεν ήταν επαρκείς για να επιτρέψουν αυτοδύναμες λύσεις και οι
σύμμαχοί του στη Δύση, δεν ευνοούσαν την ισχυροποίηση του Βυζαντίου στην
Ιταλία.
To 1158 ο
Μανουήλ Α' αναγκάσθηκε να συνάψει ειρήνη με τους Νορμανδούς, με την οποία
ουσιαστικά οι Βυζαντινές βλέψεις προς την Ιταλία έλαβαν τέλος και το μέτωπο
προς τη δύση έκλεισε, ενώ τα προβλήματα στην ανατολή γίνονταν συνεχώς και πιο
πιεστικά.
Τα σχέδια του Μανουήλ Α' αποτελούσαν
συνέχεια του προγράμματος του πατέρα του Ιωάννη Β', όμως το «άνοιγμα» τους
πολλές φορές έφθανε σε παράτολμο σημείο και μετατρεπόταν σε ενέργειες επιζήμιες
για το Κράτος. Ο Αυτοκράτωρ, βέβαια, στηρίχθηκε στην ασφαλή προεργασία του
πατέρα του αλλά είναι αμφίβολο κατά πόσο οι περιστάσεις δικαιολογούσαν πάντα
τις φιλοδοξίες του για μία οικουμενική πολιτική. Οι εχθροί από βορρά δεν είχαν
εκλείψει, στην ανατολή, άλλοτε υπερίσχυε η μία άλλοτε η άλλη από τις δυνάμεις
που εμπλέκονταν στη περιοχή αυτή (Άραβες, Τούρκοι, Βυζαντινοί, Δυτικοί και
Αρμένιοι) και στη δύση η Β' Σταυροφορία και ο Νορμανδικός κίνδυνος δυσχέραιναν
οποιαδήποτε σταθερή επέκταση ή έστω επιβολή ισχύος. Έτσι, τα σχέδια του Μανουήλ
Α', παρά τη γοητεία τους, απέβαιναν κάποτε, όπως έδειξε η Ιταλική περιπέτεια,
εις βάρος των λιγότερο φιλόδοξων αλλά μονιμότερων λύσεων. Είναι όμως εξ ίσου
αποδεκτό, ότι οι σχέσεις που ανέπτυξε το Βυζάντιο την εποχή του Μανουήλ Α', δεν
είχαν προηγούμενο.
Οι επαφές του Αυτοκράτορος με τους
Ρώσους, με τους Βασιλείς της Γαλλίας και με τον Ερρίκο Β'(Henry II) της Αγγλίας αλλά και οι επαφές του με τους πλησιέστερους λαούς,
ανέβαζαν το γόητρο του Βυζαντινού Κράτους, ώστε να μπορεί να καταλήξει κανείς
στο συμπέρασμα ότι, υπό ευνοϊκότερες συγκυρίες τα σχέδια του Μανουήλ Α' δεν θα
ήταν ανεδαφικά. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και ο, λίγο μετά το θάνατο της
Ειρήνης, γάμος του, το 1161, με τη Μαρία, τη Κόρη του Πρίγκηπα της Αντιόχειας
Ραϊμόνδου Α' του Πουατιέ, μέσω του οποίου απέκτησε και συγγενικούς δεσμούς με
τον Βασιλέα της Γαλλίας Λουδοβίκο Ζ'. Στο ίδιο πλαίσιο περιλαμβάνονται και οι
σχέσεις του με την Ουγγαρία, οι οποίες είχαν αναπτυχθεί ιδιαίτερα επί Αλεξίου
Α' Κομνηνού και έκτοτε συνεχίσθηκαν, αν και δεν ήταν πάντα φιλικές.
Η ύπαρξη φιλοβυζαντινού και
αντιβυζαντινού ρεύματος στην Ουγγαρία έδινε στον Αυτοκράτορα τη δυνατότητα να
επεμβαίνει στα εσωτερικά της χώρας αυτής ή και να εκστρατεύει εναντίον της για
να επιβάλει τη θέληση του.
Ο ίδιος ο Μανουήλ Α' επενέβη
στρατιωτικά στην Ουγγαρία και συνέχισε τις επεμβάσεις του μέχρι το τέλος σχεδόν
της Βασιλείας του. Μετά το θάνατο του Βασιλέα της Ουγγαρίας Γέϊζα Β' (Geza II) και την διαδοχή του από τον πρωτότοκο υιό του Στέφανο T'(Stephen III), ο
Μανουήλ Α', γύρω στο 1164, συνέλαβε το σχέδιο της συνενώσεως του Ουγγρικού
Στέμματος με την Βυζαντινή Αυτοκρατορία με Αυτοκράτορα τον Μπέλα (Bela) τον
δεύτερο κατά σειρά υιό του Γέϊζα Β'. Για την υλοποίηση μάλιστα του σχεδίου του
και προκειμένου να τον ορίσει διάδοχο του θρόνου του, αρραβώνιασε τον Μπέλα με
την κόρη του Μαρία και τον τίμησε με τον τίτλο του Δεσπότη. Τελικά, ο Μανουήλ
Α' απέκτησε διάδοχο από τη δεύτερη σύζυγό του, ο αρραβώνας διαλύθηκε και ο
Μπέλα δεν ανήλθε στο προγραμματιζόμενο διπλό θρόνο Βυζαντίου-Ουγγαρίας. Μετά το
θάνατο του άτεκνου Στέφανου Γ', ο Μπέλα έγινε, το 1173, με τη βοήθεια του
Μανουήλ Α', βασιλιάς της Ουγγαρίας ως Μπέλα Γ'(Bela III)
και συνήψε συνθήκη με τη Βυζαντινή αυτοκρατορία.
Από αυτή την ανάμιξη του στα Ουγγρικά
ζητήματα, το Βυζάντιο κέρδισε από το 1167 τον έλεγχο στις περιοχές Σιρμίου,
Δαλματίας, Κροατίας και Βοσνίας.
Ο Μανουήλ Α', αφού οι Βυζαντινές
βλέψεις προς την Ιταλία έλαβαν τέλος και το μέτωπο προς τη δύση έκλεισε,
έστρεψε την προσοχή του προς τις Ασιατικές Επαρχίες του Κράτους του. Ο νέος
Πρίγκηπας της Αντιόχειας, ο Ρεϋνάλδος του Σατιγιόν (Raynald de
Chatillon) κατέλαβε,
το 1156, την Βυζαντινή επαρχία της Κύπρου, αιχμαλώτισε τον Ιωάννη Κομνηνό ανεψιό
του Αυτοκράτορα και το στρατηγό Μιχαήλ Βρανά, προέβη σε πρωτοφανείς θηριωδίες
κατά του ελληνικού πληθυσμού και καταλήστευσε συστηματικά το νησί. Λίγο πριν
αποπλεύσει με τα πλούσια λάφυρα του από την Κύπρο, έστειλε στην Βασιλεύουσα
ακρωτηριασμένους Έλληνες ομήρους σαν ζωντανή απόδειξη της ανυπακοής του προς
τον Μανουήλ Α'. Ο Αυτοκράτωρ ετοίμασε αμέσως την απάντηση του στη προσβολή και
το χειμώνα 1158-1159 επετέθη στο Αρμενικό Βασίλειο της Κιλικίας. Η ταχύτητα της
προέλασης ήταν τέτοια, μάλιστα ο ίδιος έσπευσε με 500 ιππείς να προηγηθεί της
κύριας δύναμης του στρατεύματος, ώστε ο Αρμένιος Πρίγκηπας Θόρος B'(Thoros II, Prince of
Armenia) της
Κιλικίας, που συμμετείχε στην επίθεση κατά της Κύπρου, αιφνιδιάστηκε απόλυτα
και ο Βυζαντινός στρατός κατέλαβε άμεσα όλες τις πόλεις της Κιλικίας. Ο ίδιος ο
Θόρος Β' σώθηκε την τελευταία στιγμή, καταφεύγοντας σε μία σπηλιά. Ο Πρίγκηπας
της Αντιόχειας μόλις πληροφορήθηκε τα γεγονότα, απελπισμένος, παρουσιάστηκε
μπροστά στον Μανουήλ Α' ως ικέτης, φορώντας στον λαιμό του μία θηλειά. Τελικά ο
Πρίγκηπας δήλωσε υποτέλεια στο Βυζάντιο και ο Αυτοκράτωρ του έδωσε συγχώρηση.
Ο Βασιλέας της Ιερουσαλήμ Αμαλάριχος A'(Amalric I of Jerusalem)
το 1165 πρότεινε στον Αυτοκράτορα να
συμπαραταχθεί στις προσωπική του φιλοδοξία για τη κατάκτηση της Αιγύπτου. Ο
Μανουήλ Α' υπολόγισε τα βραχυπρόθεσμα και τα μακροπρόθεσμα πολιτικά και
οικονομικά οφέλη που θα παρείχε στο Βυζάντιο ο έλεγχος της Αιγύπτου, συμμάχησε
με τον Βασιλέα της Ιερουσαλήμ και μαζί του επεχείρησε το 1770 μία δαπανηρή
εκστρατεία στην Αίγυπτο, η οποία κατέληξε άδοξα. Ήταν αυτή ακριβώς η εποχή, που
είχε περιέλθει σε ρήξη με τους Βενετούς και ο στόλος της Βενετίας λεηλατούσε τα
ελληνικά παράλια, ενώ οι Τούρκοι του Ικονίου λεηλατούσαν τις Μικρασιατικές
Επαρχίες.
Ο Μανουήλ Α' είχε φροντίσει να
αντιμετωπίσει την Τουρκική απειλή πριν από την οργάνωση της Β' Σταυροφορίας και
την Νορμανδική εισβολή. Η εκστρατεία του εναντίον των Τούρκων, οι οποίοι είχαν
επεκτείνει την κυριαρχία τους στα εδάφη του Βυζαντίου, στέφθηκε με επιτυχία και
ο Αυτοκράτωρ κατευθυνόταν προς το Ικόνιο. Κάτω από αυτή την απειλή ο Σουλτάνος
του Ικονίου Μασούτ, το 1147, έσπευσε να ζητήσει ειρήνη με επαχθείς όρους και με
την υποχρέωση να επιστρέφει όλα τα κατακτηθέντα Βυζαντινά εδάφη. Ο Μανουήλ Α' δέχτηκε
την πρόταση των Τούρκων και έκτοτε φρόντιζε να έχει ειρηνικές σχέσεις μαζί
τους, σε σημείο που δυσαρέστησε τους Σταυροφόρους της Β' Σταυροφορίας. Το ίδιο
συνέβη και στη περίοδο 1161 - 1162 όταν ο υιός και Διάδοχος του Μασούτ, ο
Κιλίτς Αρσλάν επεδίωκε καλές σχέσεις με το Βυζάντιο λόγω της ύπαρξης
ενδοτουρκικών διαφορών.
Μετά το 1173 ο Κιλίτς Αρσλάν
επωφελήθηκε από την αρνητική στάση του Βασιλέα της Γερμανίας Φρειδερίκου Α'
Βαρβαρόσσα προς τον Μανουήλ Α' και αποστασιοποιήθηκε προοδευτικά από τους όρους
της Βυζάντινο-Τουρκικής ειρήνης, παρά το γεγονός ότι και ο ίδιος είχε υπογράψει
τους όρους της συμφωνίας και μαζί με τους Αρμενίους της Κιλικίας κινήθηκε
εναντίον του Βυζαντίου.
Οι εκστρατείες του Μανουήλ Α' στην
Ουγγαρία διευκόλυναν τις κινήσεις του Κιλίτς Αρσλάν, ο οποίος προσάρτησε στο
κράτος του Βυζαντινά εδάφη και κατέλαβε την Λαοδίκεια. Για να προλάβει ο
Αυτοκράτωρ περαιτέρω επιθέσεις έσπευσε να οχυρώσει το Δορύλαιο, γεγονός που
όξυνε ακόμη περισσότερο τις σχέσεις μεταξύ των δύο Κρατών.
Με το πέρας της Ουγγρικών Πολέμων ο
Μανουήλ Α' αποφάσισε να επιτεθεί πρώτος για να προλάβει χειρότερες εξελίξεις
και το καλοκαίρι του 1176 οργάνωσε μεγάλη εκστρατεία ^εναντίον των Τούρκων για
να συνεχίσει το έργο που άφησε ημιτελές πριν 30 χρόνια. Με ισχυρό στρατό
προχώρησε προς τη Φρυγία και συνάντησε τους Τούρκους στο Μυριοκέφαλο «Φρούριον
δε τούτο παλαιόν και αοίκητον».
Ο Κιλίτς Αρσλάν, ο οποίος είχε αποφύγει
μέχρι τότε οποιαδήποτε κατά μέτωπο αντιπαράθεση, ζήτησε την υπογραφή νέας
συνθήκης Ειρήνης αλλά ο Αυτοκράτωρ απέρριψε το αίτημα του. Η μάχη που
ακολούθησε, την17η Σεπτεμβρίου 1176, ήταν μοιραία για τις τύχες του Βυζαντίου.
Οι Τούρκοι είχαν φροντίσει να καταλάβουν τις διαβάσεις της περιοχής και ο
Βυζαντινός Στρατός παγιδεύτηκε και πανικοβλήθηκε. Σκοτώθηκαν πολλοί και μάλιστα
επιφανείς και ο Αυτοκράτωρ, τραυματισμένος, μόλις διέφυγε τη σύλληψη. Ύστερα
από αυτή την ήττα ο Μανουήλ Α' αναγκάσθηκε να συνάψει ειρήνη με τον Σουλτάνο
έναντι φόρου και της διαβεβαιώσεως της κατεδαφίσεως των οχυρών του Δορυλαίου.
Πολλοί παρομοιάζουν τη μάχη του Μυριοκέφαλου ως προς τη σημασία της με τη Μάχη
του Μαντζικέρτ. Ο ίδιος ο Μανουήλ Α' Κομνηνός, κατά τον Χωνιάτη, έλεγε: «Ταυτοπαθή
πως εαυτόν Ρωμανώ τω Διογένει κατονομάζω». Η δύναμη του Βυζαντίου μειώθηκε
στη Μικρά Ασία με τεράστιες επιπτώσεις στον οικουμενικό οραματισμό του Μανουήλ
Α', αλλά και στη περαιτέρω τύχη και τη πολιτική ύπαρξη της Βυζαντινής
Αυτοκρατορίας.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, παρ’ όλη
την αντίσταση που συνέχισαν να προβάλουν οι Βυζαντινοί, οι Τούρκοι
σταθεροποιήθηκαν και συνέχισαν να προχωρούν δυτικά.
Ο Μανουήλ Α' απασχολημένος με τα
στρατιωτικά ζητήματα, τις εκστρατείες και τη διπλωματία, δεν είχε ευκαιρίες για
ριζικές καινοτομίες σε εσωτερικά θέματα, τις οποίες, καθώς φαίνεται, είχε
διάθεση να εφαρμόσει. Εν τούτοις, κάποιες ενέργειες του τον παρουσιάζουν
οπλισμένο με πνεύμα προοδευτικό και με αποφασιστικότητα, όπως είναι ενδεικτικά:
1.
Απαγόρευσε την αύξηση της
κτηματικής περιουσίας για τα μοναστήρια του Κέντρου.
2.
Φρόντισε για την καλύτερη
οργάνωση της δικαιοσύνης και της διοικήσεως στο κράτος του και απήλλαξε τους
ελεύθερους πολίτες από την εθελούσια δουλεία στην οποία είχαν περιπέσει από
ανάγκη.
Αναμίχθηκε σε θέματα θρησκευτικά, όπως
η προσπάθεια του, για λόγους πολιτικούς, να ενώσει την Αρμενική Εκκλησία με την
Ορθόδοξη. Από πολιτική σκοπιμότητα, επίσης, ήλθε σε επαφή με τον Πάπα Αλέξανδρο
Γ' (Alexander III) με
πρόθεση την ένωση των Δύο εκκλησιών ώστε να επιτύχει στρατιωτική βοήθεια
εναντίον των Τούρκων. Η αντίδραση, όμως, των εκκλησιαστικών κύκλων με αρχηγό
τον Πατριάρχη Μιχαήλ Γ' Κουρκούα εμπόδισε την εξέλιξη των διαπραγματεύσεων.
Μοναδική φυσιογνωμία της Βυζαντινής
ιστορίας, ο Μανουήλ Α', ο οποίος ονομάσθηκε “Μέγας” από τους Έλληνες, συνέχισε
την παράδοση του πατέρα του και του παππού του με τις αδιαμφισβήτητες
ικανότητές του στο στρατιωτικό, διπλωματικό και πολιτικό τομέα.
Πολύτιμες πληροφορίες για τον Μανουήλ
Α' μας έχει αφήσει ο Βυζαντινός Ιστορικός Ιωάννης Κίνναμος. Αυτός, ως
“Βασιλικός Γραμματικός”, ακολούθησε τον Αυτοκράτορα σε πολλές εκστρατείες του
και έγγραψε μετά τον θάνατό του “Επιτομή των Κατορθωμάτων...” δηλαδή
χρονογραφικό έργο των γεγονότων της Βασιλείας του. Για τη σύνταξη αυτής της
Επιτομής χρησιμοποίησε πλούσιο αρχειακό υλικό, προφορικές αφηγήσεις και τις
προσωπικές του εμπειρίες, τα οποία επεξεργάστηκε ευσυνείδητα και με εμφανή
διάθεση αντικειμενικότητας στην έκθεση τους. Μέσα από το έργο του αυτό, ο
Αυτοκράτορας προβάλλει ως ήρωας της ιστορίας και του αποδίδεται κάθε αρετή.
Δραστήριος σε όλη του τη ζωή και
πληθωρικός στους οραματισμούς του, ο Μανουήλ Α' δεν κατέληξε εν τούτοις σε αποτέλεσμα
ανάλογο με την ενεργητικότητα του. Παρορμητικός και ασυγκράτητος,
εκμεταλλευόταν κάθε ευκαιρία που του παρουσιαζόταν. Κατάφερε μεγάλες επιτυχίες,
τελικά όμως πάντα ένα μικρό σφάλμα, μια ασημαντότητα, ερχόταν να τις ανατρέψει.
Η συμπάθεια που έτρεφε προς τη δύση και τον πολιτισμό της, τον οδήγησε στο να
διατηρεί πάντα το βλέμμα του προς τις εκεί πρώην και νυν επαρχίες του κράτους,
με αποτέλεσμα να μην επικεντρώσει τις προσπάθειες του, όπως όφειλε, προς τον
μέγα εξ’ ανατολών κίνδυνο των Τούρκων.
Πέθανε, ύστερα από ασθένεια, τον
Σεπτέμβριο του 1180, αφού λίγο πριν τον θάνατό του έλαβε το μοναστικό όνομα
Ματθαίος. Άφησε το κράτος ασθενέστερο από εκείνο που παρέλαβε, από τον, επίσης
δραστήριο αλλά και σώφρονα πατέρα του, Ιωάννη Β' Κομνηνό. Τον διαδέχθηκε ο
ανήλικος υιός του Αλέξιος Β' ο Κομνηνός και λόγω της μικρής ηλικίας του η
διακυβέρνηση ασκήθηκε ουσιαστικά από τη μητέρα του, τη Μαρία της Αντιόχειας.
Μέσα στις ραδιουργίες, στη πολιτική αστάθεια και στη γενική αναταραχή που
επικράτησε μετά το θάνατο του Αυτοκράτορα, η Μητέρα και ο ανήλικος υιός της, σε
λίγα χρόνια εξοντώθηκαν πολιτικά και φυσικά.
ΜΑΝΟΥΗΛ Α΄ ΚΟΜΝΗΝΟΣ
Ο βασιλεύς κυρ Μανουήλ ο Κομνηνός
μια μέρα μελαγχολική του Σεπτεμβρίου
αισθάνθηκε τον θάνατο κοντά. Οιαστρολόγοι
(οι πληρωμένοι) της αυλής εφλυαρούσαν
που άλλα πολλά χρόνια θα ζήσει ακόμη.
Ενώ όμως έλεγαν αυτοί, εκείνος
παληές συνήθειες ευλαβείς θυμάται,
κι απ’ τα κελλιά των μοναχών προστάζει
ενδύματα εκκλησιαστικά να φέρουν,
και τα φορεί, κ* ευφραίνεται που δείχνει
όψι σεμνήν ιερέως ή καλογήρου.
Ευτυχισμένοι όλοι που πιστεύουν,
και σαν τον βασιλέα κυρ Μανουήλ τελειώνουν
ντυμένοι μες την πίστιτων σεμνότατα.
Κωνσταντίνος Π.
Καβάφης (1915
