Ο ΑΓΝΟΗΜΕΝΟΣ ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΟΣ ΚΑΝΟΝΑΣ.

Ο ΑΓΝΟΗΜΕΝΟΣ ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΟΣ ΚΑΝΟΝΑΣ.

 Τα ερωτήματα που αφορούν την δυνατότητα πρόσβασης στην Αλήθεια και την  Γνώση δεν είναι βέβαια καινούργια! Ανάγονται στην εποχή του Παρμενίδη του Ελεάτη, ο οποίος απορρίπτει τον κόσμο των αισθήσεων, της κίνησης και της πολυπλοκότητας σαν ψευδαίσθηση και δέχεται την πραγματικότητα του «Εόν» της απόλυτης ολοστρόγγυλης ακίνητης και άχρονης Αλήθειας! Η γνώση αυτής της Αλήθειας, ο δρόμος του «Είναι» όπως λέει, είναι προσβάσιμος μόνο με την Νόηση, ενώ οι αισθήσεις οδηγούν στον αδιέξοδο δρόμο του «μη Είναι». Ο Παρμενίδης είναι ο θεμελιωτής της Μεταφυσικής αντίληψης, που κύριος εκφραστής της υπήρξε ο Πλάτωνας! Ο Πλάτωνας θεωρεί τον κόσμο των αισθήσεων και της εμπειρίας ατελή αντανάκλαση του κόσμου των Ιδεών που αποτελεί την μόνη αληθινή πραγματικότητα. Ο κόσμος αυτός γίνεται κατανοητός αποκλειστικά μέσω του «ορθού λόγου», της λογικής σκέψης δηλαδή και δεν βασίζεται στις αισθήσεις με τις οποίες γίνεται αντιληπτός ο υλικός κόσμος, το ατελές είδωλο του κόσμου των Ιδεών. Για τον Πλάτωνα η Γνώση είναι μια «ανάμνηση» του κόσμου των Ιδεών, που η ψυχή βίωσε πριν ενσαρκωθεί στο σώμα! Μία ανάμνηση, που συσκοτίζεται από τις αισθήσεις και απαιτείται άσκηση για να απαλλαγεί κανείς από την επιρροή τους και με καθαρή νόηση να κατακτήσει την Γνώση της Αλήθειας!

Η Φιλοσοφική προσέγγιση κατανόησης του κόσμου μόνο μέσω του «ορθού λόγου» ονομάστηκε Ορθολογισμός, σε αντίθεση με τον Εμπειρισμό που αποτελεί υλιστική προσέγγιση και βασίζει την Γνώση αποκλειστικά υποτίθεται στην εμπειρία που αποκτάται μέσω των αισθήσεων και των συναισθημάτων!

Αν και ο Εμπειρισμός έχει τις ρίζες του στον Αριστοτέλη κύριος εκπρόσωπός του θεωρείται ο Επίκουρος! Και αυτό γιατί ο Αριστοτέλης συνηθισμένος να πατά σε δύο βάρκες, δηλώνει ότι τον υλικό κόσμο τον αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις και τον νοητό με τον Νου! Ο Εμπειρισμός του Επίκουρου εκφράζεται με τον Επικούρειο Κανόνα! Ο Επικούρειος Κανόνας προσωπική μου άποψη είναι, ότι δεν έτυχε ποτέ της δέουσας προσοχής, ούτε στην εποχή του, ούτε στους κατοπινούς χρόνους,  αφού όλη η συζήτηση και η κριτική επικεντρώθηκε στον υλισμό και την ηδονιστική ηθική της Επικούρειας Φιλοσοφίας, που έγιναν κόκκινο πανί για τις αντίπαλες μεταφυσικές φιλοσοφίες τις μονοθεϊστικές θρησκείες και τα κατεστημένα που εξυπηρετούσαν.

Ο Επικούρειος Κανόνας πράγματι βασίζει την Γνώση στις αισθήσεις και τα συναισθήματα! Αλλά δεν αρκείται σε αυτό. Η αξιολόγηση των δεδομένων των αισθήσεων και των συναισθημάτων απαιτεί λογική ανάλυση. Γι’ αυτό και ο Επίκουρος διευκρινίζει ότι οι αισθήσεις δεν σφάλουν ποτέ! Δεν υπόκεινται στο λόγο, δηλαδή δεν χρησιμοποιούν τη λογική, άρα δεν υπόκεινται σε διάψευση. Σε διάψευση υπόκεινται οι κρίσεις και γνώμες που σχηματίζει το ανθρώπινο μυαλό, με τον τρόπο που επεξεργάζεται τις πληροφορίες που του παρέχουν οι αισθήσεις. Η μέθοδος εξάλλου της αναλογίας μέσω τις οποίας συμπεραίνουμε για εκείνα που δεν εμπίπτουν στην αντίληψή μας κατ’ αναλογία με τα γνωστά, χρησιμοποιεί εξίσου την εμπειρία και την λογική σκέψη.

Ο τρόπος με τον οποίον προκύπτουν οι έννοιες (προλήψεις) από τις παραστάσεις, το στιγμιαίο δηλαδή αποτύπωμα των αισθήσεων στην συνείδηση, απαιτεί επίσης λογική επεξεργασία. Συγκεκριμένα η πρόληψη είναι έννοια που προέκυψε από ομοειδείς  παραστάσεις που παρέμειναν στον νου σαν αποταμίευμα. Προϋποθέτει την λειτουργία της μνήμης. Είναι η μνήμη ενός εξωτερικού πράγματος που μας έχει παρουσιαστεί επανειλημμένα, όπως μας εξηγεί ο Διογένης ο Λαέρτιος. Προϋποθέτει επίσης την αφαιρετική διαδικασία ανάλυσης του νου. Ενώ λοιπόν η παράσταση είναι στιγμιαία αποτύπωση της πραγματικότητας, και δεν προϋποθέτει μνήμη και λογική επεξεργασία, η πρόληψη (έννοια), που αποτελεί συγκερασμό ομοειδών παραστάσεων, σχηματίζεται σε βάθος χρόνου με την συνεργασία της μνήμης και της αφαιρετικής λογικής επεξεργασίας και αποθηκεύεται στο νου για περαιτέρω χρήση, συμβάλλοντας στην δόμηση της εμπειρίας και εκφράζεται με ένα συγκεκριμένο λεκτικό σύμβολο, μία λέξη δηλαδή συγκεκριμένη, που η σκέψη ή  εκφορά της την ανασύρει αυτή και καμία άλλη από το αποταμίευμα των διαφόρων εννοιών στον νου.

Τέλος η μέθοδος της εμπειρικής διπλής δοκιμασίας της επιβεβαίωσης και μη αμφισβήτησης και αμφισβήτησης και μη επιβεβαίωσης θέτει στέρεα τα θεμέλια της γνώσης και τα όρια πραγματικού και φανταστικού!

Δεν υφίσταται επομένως Εμπειρισμός στερούμενος λογικής σκέψης και ανάλυσης κατ’ αναλογία με τον Πλατωνικό Ορθολογισμό!  Γι’ αυτό και οι Επικούρειοι όταν μιλούν για Ορθολογισμό εννοούν την λογική ανάλυση των δεδομένων των αισθήσεων με βάση την εμπειρία.

Έτσι μπορεί ο άνθρωπος να προσεγγίσει την πραγματικότητα σε ικανοποιητικό βαθμό ώστε να ερμηνεύσει τον κόσμο που τον περιβάλλει και να αποβάλλει τους φόβους που προκαλεί η άγνοια! Σε αντίθεση με τους Ορθολογιστές όμως οι Επικούρειοι δεν ισχυρίζονται ότι η αντιληπτή πραγματικότητα ταυτίζεται με κάποια  Απόλυτη Αλήθεια!

Για τους Επικούρειους ο Πλατωνικός Ορθολογισμός είναι πουκάμισο αδειανό αφού η λογική ανάλυση απαιτεί δεδομένα που στην προκείμενη περίπτωση είναι ανύπαρκτα! Το αδειανό όμως αυτό πουκάμισο, ο ορθολογισμός του τίποτα, υπήρξε δεκανίκι μεταφυσικών Ιδεοληψιών και θρησκειών του παραλόγου που τελικά βύθισαν την Ευρώπη στο σκοτάδι του Μεσαίωνα!

Από τον 17^ο αιώνα, με την έκρηξη της Επιστήμης, το πρόβλημα της Γνώσης τέθηκε ξανά! Ο Ορθολογισμός και ο Εμπειρισμός ξαναήρθαν στο προσκήνιο! Ο πρώτος με τον Ρενέ Ντεκάρτ ο δεύτερος με τον Φράνσις Μπέικον.

Η αναβίωση του Εμπειρισμού συνδέεται με την ανακάλυψη του έξοχου ποιήματος του Λουκρήτιου  «De rerum natura» σε ένα βαυαρικό μοναστήρι από τον Πόντζιο Μπαρτσιλιόνι το 1417. Το ποίημα αποτελεί μία έμμετρη, στην λατινική γλώσσα, μεταφορά της Φιλοσοφίας του Επίκουρου την οποία και ανασύρει στο φως της επικαιρότητας από το σκότος της  λήθης των  Μεσαιωνικών χρόνων!

Ο Πιέρ Γκασσεντί, τον 17^ο αιώνα, με την ανασύσταση του 10^ου βιβλίου του Διογένη του Λαέρτιου αποκατέστησε το κύρος της Φιλοσοφίας του Επίκουρου μετά 12 αιώνες συκοφαντίας και παραποίησης.

O Φράνσις Μπέικον, ο Τόμας Χομπς, ο Τζον Λόκ  υπήρξαν οι σημαντικότεροι εκπρόσωποι του Εμπειρισμού τον 17^ο και 18^ο αιώνα στην βάση του Επικούρειου Κανόνα. Στην συνέχεια η «ιδεοκρατία» του Berkeley  και ο σκεπτικισμός του Hume θόλωσαν την εικόνα του Εμπειρισμού  και κάπου εκεί χάθηκε η μπάλα αφού η απομάκρυνση από τον Επικούρειο Kανόνα άνοιξε τον δρόμο στην αυθαίρετη δοξασία και την μεταφυσική.

            Ας επικεντρωθούμε όμως  στο στρατόπεδο των Ορθολογιστών.

           Το αδειανό πουκάμισο του ορθολογισμού ανέλαβαν να γεμίσουν, αρχής γενομένης από την εποχή του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, μεγάλοι Ευρωπαίοι Φιλόσοφοι με πρώτο και καλύτερο όπως ειπώθηκε τον Ρενέ Ντεκάρτ!

O Ντεκάρτ χρησιμοποίησε την  αμφιβολία σαν μεθοδολογικό εργαλείο για την απόκτηση έγκυρης γνώσης. Για τον Ντεκάρτ η κατασκευή ενός συμπαγούς οικοδομήματος της γνώσης, οφείλει να στηριχτεί στις πεποιθήσεις εκείνες που ο ορθός λόγος έχει θωρακίσει τόσο ισχυρά, ώστε τίποτα απολύτως να μην μπορεί να τις κλονίσει. Για να μπορέσουμε να εντοπίσουμε τέτοιου είδους πεποιθήσεις, ο Ντεκάρτ προτείνει να εφαρμόσουμε τη μέθοδο της συστηματικής αμφιβολίας. Να ελέγξουμε δηλαδή όλες τις πεποιθήσεις μας και να επιλέξουμε εκείνες για τις οποίες στάθηκε αδύνατο να αμφιβάλουμε. Ισχυρίζεται ότι οι Αληθείς Ιδέες, που αποτελούν παραστάσεις των βασικών χαρακτηριστικών των υλικών και πνευματικών όντων, έχουν εμφυτευθεί στον Νου μας από τον Θεό και χαρακτηρίζονται από ενάργεια! Στις έμφυτες αυτές ιδέες έχουμε πρόσβαση ενορατικά και άμεσα, χωρίς να απαιτείται συλλογιστική διαδικασία!  Όπως το περίφημο «σκέφτομαι άρα υπάρχω», όπου και το «άρα» είναι πλεονασμός, αφού το υπάρχω απορρέει αβίαστα από το σκέφτομαι, χωρίς ανάγκη κάποιου συλλογισμού!

Ο Ντεκάρτ επεδίωξε λοιπόν να γεμίσει το αδειανό πουκάμισο με έμφυτες ιδέες!

Στην συνέχεια δύο άλλοι μεγάλοι φιλόσοφοι ο Μπαρούχ Σπινόζα και ο Γκότφριντ Λάιμπνιτς παρατήρησαν ότι το πουκάμισο συνέχισε να κρεμάει παρά την προσπάθεια του Ντεκάρτ.

Αυτοί πίστευαν ότι ξεκινώντας από κάποιες θεμελιώδεις αρχές όπως μαθηματικά αξιώματα και λογικές αρχές μαζί με τις έμφυτες ιδέες και μόνο με τον «ορθό λόγο» θα μπορούσε κάποιος να αποκτήσει όλη την δυνατή Γνώση! Ο ορθολογισμός του Σπινόζα μάλιστα είναι απόλυτος! Ισχυρίζεται ότι η ανθρώπινη σκέψη είναι ικανή να γνωρίσει στην εντέλεια τον Θεό! Δηλαδή υποστηρίζει την λογική προσέγγιση του μεταφυσικού! Εντυπωσιακή δοξασία αλλά το πουκάμισο συνέχισε να κρεμάει!

Παρ’ όλα αυτά ο Χέγκελ υποστήριξε ότι μόνο με τον «ορθό λόγο» όχι μόνο ήταν δυνατό να κατανοηθεί η ανθρώπινη Ιστορία, αλλά και να προβλεφθεί η μελλοντική της πορεία!  Η Ιδέα αυτή  συγκίνησε τον Κάρλ Μάρξ, που αποφάσισε να χρησιμοποιήσει την Φιλοσοφία του Χέγκελ σαν βάση για την δική του θεωρία, αφαιρώντας της το μεταφυσικό στοιχείο με αμφιλεγόμενα πάντως αποτελέσματα αφού διατήρησε τον μεταφυσικό ντετερμινισμό της.

Ούτε με τον ντετερμινισμό του Χέγκελ γέμισε το πουκάμισο!

Στο τέλος ο Ιμάνουελ Κάντ αποφάσισε ότι αν δεν βρεθεί τρόπος να συνδυαστεί ο Ορθολογισμός με τον Εμπειρισμό άκρη δεν βγαίνει! Αλλά η ενοποίηση του Εμπειρισμού με τον Oρθολογισμό, φάνταζε κάπως σαν την ενοποίηση της κβαντομηχανικής με την θεωρία της σχετικότητας! Μπορεί να σας φαίνεται αυτονόητο, αλλά στον χώρο της Φιλοσοφίας δεν είναι! Ο ορθός λογισμός δεν έπρεπε πλέον να ομφαλοσκοπεί, αλλά να αναλύει δεδομένα της Εμπειρίας. Αλλά πως τα ακατέργαστα δεδομένα των αισθήσεων γίνονται Εμπειρία; Ο Κάντ θα είχε γλυτώσει αρκετή φαιά ουσία αν είχε καταφύγει στον Επικούρειο Κανόνα! Προφανώς δεν κατέφυγε! Το μενού μπορεί να μην είχε πλέον έμφυτες Ιδέες, αλλά είχε προ εγκατεστημένα έμφυτα καλούπια, στα οποία ο νους προσάρμοζε τα ακατέργαστα δεδομένα των αισθήσεων ώστε να μπορεί ο ορθός λόγος να τα επεξεργαστεί! Τα καλούπια τα ονόμασε εποπτείες και κατηγορίες στα πλαίσια μίας μάλλον δυσνόητης και θολής εξήγησης με αρκετές μεταφυσικές προεκτάσεις.

Ο Κάντ θεωρείται ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της Γερμανικής Φιλοσοφίας που με την εξαίρεση του Νίτσε παρέμεινε πάντα Ιδεαλιστική. Επηρέασε βαθιά την νοοτροπία της Γερμανικής Κοινωνίας και ίσως δίνει εξήγηση γιατί οι Γερμανοί προσπαθούν πάντα να προσαρμόσουν την πραγματικότητα στα καλούπια που έχουν στο μυαλό τους και που δεν είναι έμφυτα, αλλά εγκαθίστανται με την προπαγάνδα από την εξουσία. Το αν η πραγματικότητα προσαρμόζεται ή όχι στα καλούπια τους είναι πρόβλημα της πραγματικότητας! Δεν είναι αστείο! Δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι και η σημερινή συμπεριφορά και νοοτροπία των Γερμανών, Ελίτ και λαού, είναι ισχυρές αποχρώσες ενδείξεις!

Πάντως έστω και έτσι και παρά τις υποβόσκουσες μεταφυσικές προεκτάσεις, συνδέθηκε η εμπειρία με τον ορθολογισμό και αυτό πρέπει να χρεωθεί στα θετικά της Καντιανής Φιλοσοφίας.

Τόσο ο Εμπειρισμός όσο και ο Πλατωνικής αντίληψης δογματικός ορθολογισμός, συγκρούστηκαν με τις μονοθεϊστικές θρησκείες. Ο Εμπειρισμός λόγω της υλιστικής του κοσμοθεώρησης. Ο ορθολογισμός λόγω της θέσης του ότι η Αλήθεια είναι προσβάσιμη με την νόηση, απέρριψε τις εξ αποκαλύψεως Αλήθειες, τις ενορατικές προσεγγίσεις την αυθεντία και τον ανορθολογισμό της πίστης. Το ότι ο ορθολογισμός κατέληξε δεκανίκι του Μονοθεισμού και ο Πλάτωνας θεωρήθηκε ο Έλληνας Μωυσής ( Φίλων ο Αλεξανδρεύς ), επιβεβαιώνει ότι στον χώρο του μεταφυσικού τελικά το παράλογο επικρατεί της λογικής σκέψης. Σ’ αυτό συνέβαλε και η ολισθηρή παρενέργεια του Ορθολογισμού η « εκλογίκευση » δηλαδή η τάση να ερμηνεύουμε με αληθοφανείς λόγους και αιτιολογίες, ισχυρισμούς και συμπεριφορές μακριά από τα  πραγματικά κίνητρα και τις αιτίες τους. Με αυτόν τον τρόπο το παράλογο δεν μετατρέπεται αλλά μεταμφιέζεται σε λογικό!

Δεν έχω την πρόθεση να επεκταθώ περισσότερο. Είναι σαφές νομίζω ότι ο παραγκωνισμός του Επικούρειου Κανόνα και συνακόλουθα της Επικούρειας λογικής, οδήγησε σε επιβράδυνση, αν όχι σε οπισθοδρόμηση, την ανθρώπινη σκέψη και επιστήμη κατά εκατοντάδες Χρόνια. Δεν είναι τυχαία η διαπίστωση του Νίτσε ότι μετά τον Επίκουρο η Φιλοσοφία δεν έκανε βήμα μπροστά αν δεν έκανε χιλιάδες βήματα πίσω. Για τον λόγο αυτό η Φιλοσοφία του Επίκουρου είναι στην εποχή μας επίκαιρη και πρωτοποριακή όσο ποτέ άλλοτε.

Η αλήθεια είναι ότι το σύνολο της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας τόσο η Μεταφυσική όσο και η Υλιστική, διαθέτει μία ανυπέρβλητη κομψότητα ομορφιά και τελειότητα, που κάνει όλα τα μεταγενέστερα φιλοσοφικά ρεύματα να φαίνονται αφελή, χονδροειδή και δυσνόητα. Τίποτα σημαντικό δεν ειπώθηκε στην Φιλοσοφία μετά τον Ηράκλειτο τον Παρμενίδη τον Πλάτωνα τον Αναξαγόρα τον Δημόκριτο τον Αριστοτέλη τον Επίκουρο! Γι’ αυτό και η Φιλοσοφική αναζήτηση επιστρέφει και θα επιστρέφει πάντοτε σε αυτούς! Και η αντιπαράθεση Ορθολογισμού – Εμπειρισμού θα ανάγεται πάντοτε σε αντιπαράθεση Πλάτωνα – Επίκουρου με όλους τους υπόλοιπους να κρατούν ρόλους κομπάρσων!

 Άλτας Δημήτρης

 

 

Επικούρειες επιδράσεις στον διαφωτισμό

 

Επικούρειες επιδράσεις στον διαφωτισμό

 

Το 1453 οι Οθωμανοί κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη καταλύοντας την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, γεγονός που προκάλεσε σημαντικές επιπτώσεις στην υπόλοιπη Χριστιανική Ευρώπη. Μία από τις σημαντικότερες, ήταν ότι οι Οθωμανοί, έγιναν κύριοι του δρόμου του Μεταξιού, δηλαδή της χερσαίας διαδρομής που ένωνε την μεσαιωνική Ευρώπη με την Ανατολική Ασία και κυρίως την Ινδία και την Κίνα. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα, την αστρονομική άνοδο των προϊόντων των περιοχών αυτών και ιδίως των μπαχαρικών, που οι Ευρωπαίοι χρησιμοποιούσαν στην συντήρηση των τροφίμων. Αιτία η   αισχροκέρδεια των Οθωμανών και των Βενετσιάνων συνεταίρων τους, που τα μετέφεραν στα λιμάνια της Ευρώπης από την  Κωνσταντινούπολη και την Αίγυπτο.

Το γεγονός αυτό ανάγκασε τους Ευρωπαίους, αρχικά τους Πορτογάλους και τους Ισπανούς και αργότερα τους Άγγλους τους Ολλανδούς και τους Γάλλους να αναζητήσουν νέους θαλάσσιους δρόμους για την Ανατολική Ασία.

Έτσι ο Κολόμβος ανακάλυψε την Αμερική, γεγονός που ο ίδιος ποτέ δεν έμαθε, μιας και νόμιζε ότι ξεμπάρκαρε στις ανατολικές Ινδίες, ο Βάσκο ντε Γκάμα παράκαμψε την Αφρική στο δρόμο για τις δυτικές Ινδίες, ο Μαγγελάνος περιέπλευσε τον πλανήτη αποδεικνύοντας πως είναι στρόγγυλος και οι Πισσάρο και Κορτές ξεπάτωσαν τις Αυτοκρατορίες των Μάγια και των Ίνκα στο όνομα του Χριστού που δεν είχε φροντίσει έγκαιρα να αποκαλυφθεί στους αγρίους!

Μαζί με τον καπνό, την σύφιλη και το χρυσάφι που έφεραν στην Ευρώπη οι κονκισταδόρες από τον Νέο Κόσμο, έφεραν και τον προβληματισμό στους συμπατριώτες τους.

Ο κόσμος ήταν πολύ μεγαλύτερος απ’ ότι νόμιζαν.

Η Ευρώπη δεν ήταν το κέντρο της ανθρωπότητας, κάποιος Γαλιλαίος υποστήριζε την αιρετική άποψη ότι η Γη δεν ήταν το κέντρο του Σύμπαντος και το 1517 κάποιος θεολόγος ονόματι Λούθηρος τοιχοκόλλησε 95 θέσεις στην εξώπορτα του Μητροπολιτικού ναού της Βιτεμβέργης, που αμφισβητούσε ευθέως τον Παπισμό και την αυθεντία της καθολικής Εκκλησίας να ερμηνεύει την Αγία Γραφή κατά το δοκούν, που σήμαινε ότι ο Πάπας δεν ήταν πλέον το κέντρο της Χριστιανοσύνης.

Η Βίβλος  μεταφράστηκε  στα γερμανικά και σε άλλες Ευρωπαϊκές γλώσσες και με την βοήθεια της νέας εφεύρεσης της Τυπογραφίας, τυπώθηκε σε πολλά αντίτυπα και έγινε προσιτή στον καθένα.

Έτσι οι Ευρωπαίοι είχαν κάτι να διαβάσουν στην γλώσσα τους και να ερμηνεύσουν τις Γραφές καθένας με τον δικό του τρόπο, έτσι ώστε με τις πολλές εκδοχές να προκύψει σύγχυση και αντιπαράθεση για τα θεολογικά ζητήματα.

Αφού αμφισβητήθηκε η αυθεντία του Πάπα στα θεολογικά, η απόσταση να αμφισβητηθεί η αυθεντία του Αριστοτέλη στην εξήγηση των φυσικών φαινομένων, ήταν πλέον μικρή, προς μεγάλη απογοήτευση των Σχολαστικών, πού πάσχιζαν σε όλο τον Μεσαίωνα να συμβιβάσουν τον Αριστοτέλη με τον Χριστιανοπλατωνισμό, εμμένοντας στην τυπολατρία και την ασημαντολογία και αγνοώντας την ουσία.

Δεν χρειαζόταν πλέον να μελετήσουν τον Αριστοτέλη για να μάθουν πόσα δόντια έχει το άλογο, μπορούσαν κάλλιστα να ανοίξουν το στόμα του  και να τα μετρήσουν.

Μιας και ο Λούθηρος δήλωσε ότι η εποχή των θαυμάτων είχε τελειώσει με την ίδρυση της πρώιμης Εκκλησίας  και ότι οι θεϊκές παρεμβάσεις δεν διατάρασσαν πλέον την φυσική τάξη και ότι  τον κόσμο κυβερνούσαν αποκλειστικά οι φυσικοί νόμοι που για την μελέτη τους δεν έφτανε η Βίβλος, αλλά ήταν απαραίτητη η παρατήρηση και η λογική ανάλυση, κάποια φωτεινά μυαλά θυμήθηκαν τον Λουκρήτιο!

Το έξοχο ποίημα του Λουκρήτιου «De rerum natura» ανακάλυψε σε ένα βαυαρικό μοναστήρι ο Πόντζιο Μπαρτσιλιόνι το 1417 και ως το 1600 είχαν κυκλοφορήσει περισσότερα από 50 χειρόγραφα αντίγραφα.

Το ποίημα είναι μία έμμετρη μεταφορά της Επικούρειας Φιλοσοφίας και θεωρείται ένα από τα κορυφαία έργα της λατινικής λογοτεχνίας. Τους πρώτους αιώνες θαυμάστηκε περισσότερο για το λογοτεχνικό του ύφος, ενώ ο αναγεννησιακός ζωγράφος  Σάντρο Μποτιτσέλλι εμπνεύστηκε από αυτό τρία τουλάχιστον έργα του, την «Αφροδίτη» την «Άνοιξη» και την «συκοφαντία του Απελλή».

Με την πάροδο του χρόνου, κάποιοι διανοούμενοι άρχισαν να εστιάζουν πίσω από το εξαίσιο κείμενο, στο φιλοσοφικό περιεχόμενο του βιβλίου.

Έτσι κάποιοι ουμανιστές Χριστιανοί άρχισαν να βλέπουν κοινά στοιχεία ηθικής, Επικούρειας Φιλοσοφίας και Χριστιανισμού, στην ελεύθερη βούληση και την επιδίωξη της φιλίας – αγάπης. ( Βάλλα, Έρασμος, Μονταινί ).

Κάποιοι αλχημιστές βρήκαν λογικότερη την ατομική θεωρία από εκείνη των τεσσάρων στοιχείων που ίσχυε τότε ( Μπέικμαν, Σέννερτ ) ενώ κάποιοι Αστρονόμοι, που αποδέχονταν την πολλαπλότητα των κόσμων, βρέθηκαν κοντά στον Επίκουρο και απέναντι στην θεωρία του Ενός Μοναδικού κόσμου που πρέσβευαν ο Αριστοτέλης και ο Χριστιανισμός. ( Μπρούνο, Γαλιλαίος, Κέπλερ ).

Τέλος κάποιοι «λιμπερτίνοι» όπως τους αποκαλούσε ο Ταλιμπάν του Προτεσταντισμού Καλβίνος, αντικομφορμιστές φιλελεύθεροι, όπως ο Ιταλός Τζούλιο Τσέζαρε Βανίνι και πολλοί Παριζιάνοι έλκονταν από την ηδονιστική θεωρία του Επίκουρου.

Την ίδια εποχή, ο Φιλόσοφος Φράνσις Μπέικον (1561- 1626), στο έργο του «Αναστήλωση των Επιστημών» αν και αναγνωρίζει την πρωτοκαθεδρία του πνεύματος προτείνει μία νέα προσέγγιση του υλικού κόσμου μέσω των αισθήσεων σχεδόν πανομοιότυπη με τον Επικούρειο Κανόνα.

Η γνώση θα πρέπει να κατοχυρώνεται με την παρατήρηση και το πείραμα.

Όλες οι δοξασίες υπόκεινται  στην αμφισβήτηση και την αμφιβολία.

Εχθρός της επιστήμης είναι η προκατάληψη, οι πεποιθήσεις που βασίζονται στην αυθεντία και όχι στην απόδειξη.

Όμως εκείνος που αναβίωσε την Επικούρεια Φιλοσοφία και έβαλε τις βάσεις της σύγχρονης επιστήμης, ήταν αναμφισβήτητα ο Γάλλος Φιλόσοφος επιστήμονας και καθολικός Ιερέας Πιέρ Γκασσεντί (1592-1655).

Ο Γκασσεντί αρχικά επηρεάστηκε από τους Χριστιανούς Ουμανιστές που εκτιμούσε, όπως ο Έρασμος που έλεγε ότι «ο καλός Επικούρειος φέρεται όπως ο καλός Χριστιανός».

Την μεγαλύτερη όμως επιρροή όσον αφορά την Φιλοσοφία του Επίκουρου, την δέχτηκε από τον φίλο του Γαλιλαίο με τον οποίο αλληλογραφούσε σταθερά μέχρι τον θάνατο του δεύτερου.

Όσο δίδασκε Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Αίξ-αν-Προβάνς προτού τον διώξουν οι Ιησουίτες, μελέτησε τον Επίκουρο από τον Λουκρήτιο και από κείμενα του Σενέκα και του Κικέρωνα αλλά δεν αρκέστηκε σ’ αυτό.

Έβαλε σκοπό της ζωής του να ανασυνθέσει το 10^ο Βιβλίο του Διογένη του Λαέρτιου που περιέχει τρείς Επιστολές του Επίκουρου, τις κύριες δόξες και την διαθήκη του Δάσκαλου.

Περιπλανήθηκε σε πάμπολλες βιβλιοθήκες στην Ευρώπη για να συνθέσει τις ψηφίδες του παζλ και τελικά τα κατάφερε!

Το 1647 δημοσίευσε στα λατινικά το έργο « Βίος, θάνατος και δόγμα του Επίκουρου σε οκτώ βιβλία» που περιέχει την πρώτη  τυπωμένη έκδοση του 10^ο βιβλίου του Διογένη του Λαέρτιου. Ακολούθησαν άλλα δύο βιβλία το1649: «Σχόλια στο 10^ο βιβλίο του Διογένη του Λαέρτιου» και «Φιλοσοφικό σύστημα του Επίκουρου» που προκάλεσαν μεγάλη αίσθηση στους μορφωμένους κύκλους της Ευρώπης και αποκατέστησαν την Επικούρεια Φιλοσοφία μετά από 12 αιώνες συκοφαντίας και παραποίησης.

Μεταξύ των άλλων συγγραμμάτων του Γκασσεντί αξίζει να αναφερθούν οι «Αντιρρήσεις» στο έργο «Διαλογισμοί περί της πρώτης Φιλοσοφίας» του Καρτέσιου, όπου αποδομεί  τα επιχειρήματα του τελευταίου, ο οποίος υποστηρίζει το Πλατωνικής έμπνευσης δόγμα των έμφυτων ιδεών.

Βέβαια ο Γκασσεντί σαν άνθρωπος της εποχής του και μάλιστα ιερωμένος, προσπάθησε να κάνει ότι ο Θωμάς Ακινάτης με τον Αριστοτελισμό. Να συνδυάσει τον Χριστιανισμό με την Επικούρεια Φιλοσοφία. Γι’ αυτό κάνει τρείς αυθαίρετες παραδοχές:

α) Ο Θεός έπλασε τα άτομα και το κενό εκ του μηδενός.

β) Η ελεύθερη βούληση επιτρέπεται από την θεία πρόνοια

γ) Η ψυχή οφείλει την αθανασία της στην Αγάπη του Θεού.

Δεν είναι περίεργο για τους διανοητές της εποχής εκείνης, να ισορροπούν πατώντας σε δύο βάρκες, της μεταφυσικής και του υλισμού.

Η περίοδος ήταν μεταβατική όπως άλλωστε είναι και σήμερα.

Είναι η περίοδος που το παλιό πεθαίνει αλλά το νέο δεν έχει γεννηθεί ακόμη.

Τέτοιες περίοδοι είναι πάντοτε γεμάτες αντιφάσεις!

Μαθητές του Γκασσεντί την περίοδο που δίδασκε Επικούρεια Φιλοσοφία στο Παρίσι υπήρξαν:

Ο Μολιέρος ο μετέπειτα θεατρικός συγγραφέας, που μετέφρασε στα Γαλλικά ένα μεγάλο μέρος του έργου του Λουκρήτιου,

Ο Συρανό ντε Μπερζεράκ: Ο πρώτος μετά τον Λουκιανό συγγραφέας έργων επιστημονικής φαντασίας.

Ο Νικολά Πουσέν: Ο διάσημος ουμανιστής ζωγράφος.

Ο Τόμας Χόμπς: Ο υλιστής φιλόσοφος που έγραψε για το φυσικό δικαίωμα των ανθρώπων και το δίκαιο ως συμφωνημένο κοινωνικό συμβόλαιο.

Ο Φρανσουά Μπερνιέ ο δάσκαλος του Εμπειριστή φιλόσοφου Τζών Λόκ και ο οποίος μετέφρασε τον Επίκουρο στα Περσικά.

Πολλοί επιστήμονες επηρεάστηκαν από τον Γκασσεντί, μεταξύ αυτών ο Μπόυλ που έθεσε τις βάσεις της Χημείας, ο Χούκ που εισήγαγε την παρατήρηση με το μικροσκόπιο και υποστήριξε την εξέλιξη των ειδών και την κυματική φύση του φωτός και βέβαια ο μεγάλος Νεύτωνας.

Πολλοί νεότεροι διαφωτιστές γνώρισαν τον Επίκουρο από τα έργα του Πιέρ Γκασσεντί. Μεταξύ αυτών ο Τζών Λόκ που στο σύγγραμμά του «Δοκίμιο για την Ανθρώπινη διανόηση» απέρριψε τις έμφυτες ιδέες του Καρτέσιου και σε απόλυτη σύμπλευση με τον Επικούρειο Κανόνα, ισχυρίστηκε ότι όλες μας οι ιδέες, οι παραστάσεις και οι έννοιες προέρχονται από τις αισθήσεις και δεν έχουν αυτοτελή υπόσταση.

Επίσης ξεχωρίζουν ο Γάλλος Μπαίηλ που έγραψε για την ανεξιθρησκεία, ο Κοντιγιάκ ψυχολόγος και φιλόσοφος που δίδασκε ότι πηγή όλης της πνευματικής ζωής είναι η αντίληψη με τις αισθήσεις, ο Ντενί Ντιντερό εμπνευστής και συγγραφέας της περίφημης Εγκυκλοπαίδειας, ο Ρώσος Λομονόσωφ ιδρυτής του πρώτου Δημόσιου Ρωσικού Πανεπιστήμιου στην Μόσχα, ο Τόμας Τζέφερσον που μαζί με τον Βενιαμίν Φραγκλίνο συνέγραψε την Διακήρυξη της Αμερικανικής Ανεξαρτησίας, όπου ρητά αναφέρεται το ανθρώπινο δικαίωμα στην Ευδαιμονία.

Έμμεσες Επικούρειες επιρροές μέσω των Εγκυκλοπαιδιστών, του Λόκ του Κοντιγιάκ και του Τζέφερσον όσον αφορά το κοινωνικό συμβόλαιο, την ελευθερία του λόγου και την ευδαιμονία, είχαν και εκπρόσωποι του νεοελληνικού Διαφωτισμού, όπως ο Ανώνυμος Έλληνας, συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας, ο Ρήγας Βελεστινλής και ο Ιώσηπος Μοισιόδακας.

O πρώτος Διαφωτισμός υπήρξε Ελληνικός και ξεκίνησε  από τους Ίωνες Φυσικούς Φιλοσόφους στα παράλια της Μικράς Ασίας τον 6^ο π.Χ. αιώνα ( Θαλής, Αναξίμανδρος, Αναξιμένης, Ηράκλειτος ) σε ένα περιβάλλον ανόδου μιας ισχυρής αστικής τάξης ναυτικών, εμπόρων και μικροκαλλιεργητών που αμφισβήτησε δυναμικά την εξουσία των Αριστοκρατών και του Ιερατείου που τους στήριζε.

Στην Ιωνία ο Άνθρωπος για πρώτη φορά άφησε κατά μέρος τους μύθους και τους θεούς και προσπάθησε με την παρατήρηση και την λογική να δώσει μία υλιστική εξήγηση στο κοσμολογικό πρόβλημα.

Ο μακρύς δρόμος του διαφωτισμού, πέρασε στην συνέχεια από τον Ξενοφάνη, τον Εμπεδοκλή, τον Δημόκριτο και τον Αναξαγόρα στους Σοφιστές, που έστρεψαν το ενδιαφέρον της  Φιλοσοφίας από την Φύση στον άνθρωπο και στην συνέχεια πέρασε από τον Αριστοτέλη για να καταλήξει στον Επίκουρο του οποίου η Φιλοσοφία συνοψίζει και εκφράζει την Ελληνική θέαση για την Ζωή και τον Κόσμο, που βασίζεται στην Ελεύθερη Βούληση, στο Κοινωνικό Συμβόλαιο και τον Επιστημονικό τρόπο σκέψης.

Αλλά η επικράτηση του Χριστιανισμού, έσβησε την φλόγα του Ελληνικού Διαφωτισμού και οδήγησε στο μακρύ μονοπάτι του σκοτεινού Μεσαίωνα.

Δεν είναι τυχαίο λοιπόν, που ήταν η φιλοσοφία του Επίκουρου εκείνη,  που γονιμοποίησε τον  Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό, όταν οι συνθήκες το επέτρεψαν, όταν και πάλι μια ανερχόμενη αστική τάξη, στην Ευρώπη αυτή την φορά αμφισβήτησε την φεουδαρχία που στήριζε την εξουσία της στους μύθους, τις δεισιδαιμονίες και την ευλογία του Πάπα.

Προχωρώντας από τον 17^ο στον 18^ο αιώνα ο Διαφωτισμός προσπάθησε να καταργήσει τον παραλογισμό, τους μύθους και τις πλάνες του Μεσαίωνα που κράτησαν για 1000 και πλέον χρόνια τους ανθρώπους στην άγνοια, τον φόβο, την  θρησκοληψία και την αμορφωσιά. Ενέπνευσε την Γαλλική, την Αμερικανική, και την Ρωσική Επανάσταση, έδωσε ώθηση στην Επιστήμη και την Τεχνολογία, αλλά παρά τις υποσχέσεις του δεν έκανε τους ανθρώπους ευτυχισμένους. Ίσως γιατί του διέφυγε το γεγονός, ότι η γνώση είναι άχρηστη αν δεν δημιουργεί ηθική που οδηγεί στον Ευδαίμονα βίο. Ίσως γιατί η φωτισμένη αστική τάξη που τον γέννησε, έγινε τελικά  κατεστημένο η ίδια και άρχισε να πλάθει τους δικούς της μύθους για να διατηρηθεί στην εξουσία, αφήνοντας κατά μέρος τον Επίκουρο, που δεν βολευότανε με τις εξουσίες.

Έτσι, όχι μόνο συμμάχησε με τον παλιό εχθρό, την θρησκεία, που πάντα υποτάσσονταν και διακονούσε τις όποιες εξουσίες, αλλά προετοίμασε το έδαφος και για την ανάδειξη νέων θρησκειών – ιδεολογίες τις είπαν – νέα εργαλεία χειραγώγησης και υποδούλωσης των ανθρώπων.  Άλλες από αυτές πάσχισαν  να νομιμοποιήσουν την εξουσία της άρχουσας τάξης  και άλλες να την αμφισβητήσουν, αλλά όλες βασίστηκαν σε μύθους και κατέρρευσαν όταν αναπόφευκτα, αργά ή γρήγορα, συγκρούστηκαν με την πραγματικότητα.

Ο θεσμός του Εθνικού Κράτους που διαδέχτηκε το φεουδαρχικό σύστημα, χρειάστηκε και αυτός για να επιβιώσει να στηριχτεί σε μύθους, που στην περίπτωση του Ναζισμού, εξάντλησαν και υπερέβησαν τα όρια της λογικής.

Αλλά η χειρότερη θρησκεία που δημιούργησε η αστική άρχουσα τάξη, ήταν η λατρεία της απληστίας και του χρήματος. Σ’ αυτήν υποκλίθηκε και αυτή η ίδια και υπηρέτησε πιστά το δημιούργημά της και τους ιερείς του, τους Τραπεζίτες, οδηγώντας στην καταδυνάστευση και την ανελέητη εκμετάλλευση εκατομμυρίων ανθρώπων την περίοδο της Αποικιοκρατίας και τελικά στο σφαγείο δύο παγκοσμίων πολέμων στις αρχές του 20^ου αιώνα, που χαρακτηρίστηκαν από την μαζική παραγωγή όπλων, ολέθρου, θανάτου και καταστροφής, που ποτέ άλλοτε δεν είχε βιώσει η ανθρωπότητα.

Η ψευδαίσθηση της ευημερίας που επικράτησε τα επόμενα μεταπολεμικά χρόνια, διαλύθηκε στο φως της αυγής του 21^ου αιώνα.

Σήμερα οι ιδεολογίες έχουν πιά καταρρεύσει και ο Δυτικός πολιτισμός που τις δημιούργησε έχασε την πρωτοκαθεδρία από άλλους πολιτισμούς, που αναδύονται ανταγωνιστικά και αποζητούν την ταυτότητά τους στις παραδοσιακές τους θρησκείες και τους δικούς τους μύθους.

Ο διαφωτισμός ξέφτισε και οι Ευρωπαίοι αμήχανοι, σαστισμένοι και φοβισμένοι, σηκώνουν τείχη, προσπαθώντας να περισώσουν τον τρόπο ζωής τους, σε ένα κόσμο που μεταβάλλεται ραγδαία και δεν τον ελέγχουν πλέον.

Και σήμερα είναι μια μεταβατική περίοδος. Και σήμερα   το παλιό πεθαίνει αλλά το καινούργιο δεν έχει ακόμα γεννηθεί.

Είναι η ώρα ενός νέου διαφωτισμού που θα βοηθήσει την Ευρώπη και όλο τον Δυτικό πολιτισμό, να βρει και πάλι το σημείο αναφοράς του για να μπορέσει να επιβιώσει. Είναι και πάλι η στιγμή να ξαναανακαλύψουμε την Φιλοσοφία του Επίκουρου, εστιάζοντας όχι πλέον τόσο στον τρόπο σκέψης του, που έχει πλέον γίνει κτήμα της Επιστήμης, αλλά στην Ηθική του, που οδηγεί τον καθένα από σίγουρο μονοπάτι στον Ευδαίμονα Βίο, που δεν είναι δυνατό να υπάρξει χωρίς Ευδαίμονα Κοινωνία.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Πιερ Γκασσεντί, ο αναβιωτής της Επικούρειας Φιλοσοφίας     Χρήστος Γιαπιτζάκης  3^ο Πανελλήνιο Συμπόσιο Επικούρειας Φιλοσοφίας.

Σημεία Ανάφλεξης…Η αναδυόμενη κρίση στην Ευρώπη Τζώρτζ Φρήντμαν

Από τον Πρωταγόρα στον Επίκουρο: Ο 1^ος Ελληνικός Διαφωτισμός. Άλτας Δημήτρης

Η Σύγκρουση των Πολιτισμών. Σάμιουελ Χάντιγκτον

 

 

 

Κατάντια και θλίψη...

Κατάντια και θλίψη...

Η πεταμένη λογοτεχνία στα σκουπίδια είναι ένα θλιβερό φαινόμενο, που υποδηλώνει την έλλειψη εκτίμησης για το βιβλίο ως αντικείμενο και ως φορέα γνώσης. Τα πεταμένα βιβλία μπορεί να είναι αποτέλεσμα διάφορων παραγόντων, όπως η αλλαγή των αναγνωστικών προτιμήσεων, η έλλειψη χώρου, η αδιαφορία για την πολιτιστική αξία του βιβλίου ή ακόμα και η απλή αμέλεια. Βλέπω πολλές αναρτήσεις με βιβλία πεταμένα στον δρόμο, κούτες με καλά βιβλία. Πριν λίγο κάποιος ανέβασε φωτογραφία με την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους του Παπαρρηγόπουλου πεταμένη στα σκουπίδια. Πόσο άθλιος τενεκές πρέπει να είσαι για να στείλεις τον Παπαρρηγόπουλο και το έργο του στον σκουπιδοτενεκέ; Όλο και λιγότερος κόσμος διαβάζει. Όλο και λιγότερος κόσμος θα πιάσει στα χέρια του ένα καλό βιβλίο, ένα ιστορικό βιβλίο, ένα βιβλίο που θα τον προβληματίσει, θα του ανοίξει τα μάτια, θα τον ταρακουνήσει. Έχουν αποβλακωθεί όλοι στο κινητό. Κληρονομούν φοβερές βιβλιοθήκες και τις πετάνε στα σκουπίδια. Πιάνουν χώρο και δεν ταιριάζουν με το μίνιμαλ σαλόνι του ΙΚΕΑ. Τι γενιές είναι αυτές; Τι άνθρωποι είναι αυτοί;

Στην Ελλάδα το βιβλίο δεν είναι αξία. Το να διαβάζεις δεν θεωρείται σημαντικό. Και για αυτό φταίει πρωτίστως το σχολείο. Γιατί τα σχολικά κείμενα είναι ως επί το πλείστον κακά κείμενα, άθλια ελληνικά, κείμενα χωρίς ουσία ή κείμενα συγκεκριμένης ιδεολογικής κατεύθυνσης. Δεν μαθαίνουν στα παιδιά την σημασία της μόρφωσης μέσα από την ανάγνωση. Τελειώνουν το σχολείο και δεν έχουν διαβάσει ένα βιβλίο της Πηνελόπης Δέλτα. Δεν συζητώ για Παπαδιαμάντη και Καζαντζάκη. Εκεί θα χρειαστούν λεξικό. Κινέζικα θα τους φαίνονται. Για να μην πιάσω και τους ξένους συγγραφείς που τους αγνοούν παντελώς και κλαίμε όλοι μαζί. Πάλι καλά που κάνουν αρχαία (έστω και στοιχειώδη) και σώζεται κάπως η κατάσταση. Τικ τοκ, ινστα, Ντουμπάι, ινφλουένσερ, ποτάρες, ζωάρα, νυχάρες, μπρο, τραπ, βιντεοπαιχνίδι, χαζοβιολισμός, χυδαιότητα και βλακεία. Πού να χωρέσει ένα ωραίο βιβλίο μέσα σε έναν τόσο άσχημο κόσμο;

 

Από την παρέγκλιση στον τελεστή του χρόνου | Γιάννης Αντωνίου

"Το αληθινό πρόσωπο της αρχαίας Σπάρτης" Δ ΛΙΑΝΤΙΝΗΣ

"Η βιολογία της ηδονής και η Επικούρεια φιλοσοφία", Δρ.Στρατής Κατάκος, ...

Επίκουρος Animated Φιλόσοφοι