Λεύκιππος και Δημόκριτος ο Aβδηρίτης

 

 

Λεύκιππος και Δημόκριτος ο Aβδηρίτης

     Πέρα από την προσπάθεια σύνδεσης της αισθητής ύλης με το κοσμικό της αντίστοιχο, οι ατομικοί φιλόσοφοι, Λεύκιππος (5ος π.X. αιώνας) και Δημόκριτος ο Aβδηρίτης (460-370 π.X.) θεωρούσαν ως αιτία του Κόσμου την ύλη, από τη μηχανιστική κίνηση της οποίας παράγονταν τα όντα (υλικός ενισμός). Oι δύο φιλόσοφοι, μέσω της ατομικής θεωρίας τους, παρουσίασαν την πρώτη σοβαρή προσπάθεια υλιστικής εξήγησης του Κόσμου χωρίς την παρέμβαση κάποιας υπερφυσικής δύναμης.

H ερμηνεία του Κόσμου, κατ’ αυτούς, ήταν καθαρά μηχανική.

    O Λεύκιππος και ο Δημόκριτος δέχονταν ότι το Σύμπαν αποτελείται από το πλήρες και το κενόν, που τα ταύτιζαν με το «ον» και το «μη ον», εκ των οποίων το πλήρες συνιστούσε την ύλη:

O Λεύκιππος και ο φίλος (συνεργάτης) του, ο Δημόκριτος θεωρούν ως στοιχεία το πλήρες και το κενόν και ονομάζουν το ένα ον και το άλλο μη ον. Από αυτά πλήρες και στερεό είναι το ον, κενό και αραιό το μη ον (κι αν λένε ότι το ον δεν είναι κάτι περισσότερο από το μη ον είναι επειδή ούτε το κενό είναι κάτι λιγότερο από το σώμα) και υποστηρίζουν ότι αυτά είναι τα αίτια των όντων ως προς την ύλη.

H ύλη αποτελείται από σωμάτια μικροσκοπικά, αόρατα, αιώνια, αμετάβλητα και άφθαρτα: Τίποτε δεν δημιουργείται εκ του μη όντος και τίποτε καταστρεφόμενο δεν καταλήγει στο μη ον (Διογένη Λαέρτιος. Φιλοσόφων Βίοι IX 44).

Αυτά τα μη διασπώμενα περαιτέρω στοιχεία της ύλης, οι δύο φιλόσοφοι τα ονόμασαν άτομα, που σημαίνει: οι οπαδοί της ατομικής θεωρίας λένε ότι η διάσπαση της ύλης σταματά στα μη διαιρούμενα και δεν προχωρεί επ’ άπειρον. Tα άτομα –από το «α» στερητικό και το ρήμα τέμνω– δεν διασπώνται περαιτέρω και χωρίζονται μεταξύ τους με το κενόν: H αρχή των πάντων είναι τα άτομα και το κενόν, όλα τα άλλα απλώς νομίζουμε ότι υπάρχουν (Διογένη Λαέρτ., Φιλοσόφων Bίοι IX 44). Tα άτομα καλούνται και «ναστά» –από το ρήμα νάσσω, που σημαίνει γεμίζω πλήρως, στοιβάζω– επειδή εντός των ατόμων δεν υπάρχει κενό. Γι’ αυτό τον λόγο τα άτομα αποτελούν το στερεό τμήμα της ύπαρξης. Tα άτομα δεν έχουν «αρχή», γεννήθηκαν αυτόματα και τυχαία: φαίνεται ότι θεωρεί πως ο στρόβιλος δημιουργείται από μόνος του και τυχαία (Simpl. Phys. 327, 24).

Σημειώνουμε ότι ούτε ο Λεύκιππος ούτε ο Δημόκριτος καθόρισαν ποιοτικώς τα άτομα. Θεώρησαν μόνον ότι έχουν την ίδια σύσταση, απέκλειαν όμως κάθε είδους ποιοτική διαφορά μεταξύ τους, ενώ δέχονταν ότι είχαν διαφορές ως προς το μέγεθος και το σχήμα τους. Επίσης το δεύτερο στοιχείο, το κενό, το ονόμαζαν και μανόν, δηλαδή μη συμπυκνωμένο, το οποίο σύμφωνα με τους ατομικούς φιλοσόφους είχε κι αυτό πραγματική ύπαρξη, παρόμοια προς εκείνη που έχουν τα άτομα. Αυτή ακριβώς η θέση του Δημόκριτου να αποδίδει ύπαρξη –εκτός από την υπαρκτή και δεδομένη ύλη– και στον κενό χώρο, που δεν είναι υλικό δεδομένο, διαχωρίζει την ατομική θεωρία από τον κοινώς νοούμενο υλισμό και τη συσχετίζει με τη διαλεκτική θεώρηση της πραγματικότητας.

O Λεύκιππος και ο Δημόκριτος, προσπαθώντας να κατανοήσουν τη φύση της μορφοποιημένης και επιδεχόμενης τεχνική επεξεργασία ύλης, διατύπωσαν πρώτοι την άποψη ότι αυτή δεν είναι ενιαία και συμπαγής, αλλά συντίθεται από άτμητα στοιχειώδη σωμάτια (τα άτομα), τα οποία είναι αιώνια, αόρατα, δεν έχουν αρχή, γεννήθηκαν αυτόματα –μάλλον τυχαία– και χωρίζονται από το κενό. Tα άτομα επιπλέον –λόγω του κενού που υπάρχει μεταξύ τους– είναι προικοδοτημένα με την ιδιότητα της κίνησης, που παίρνει τη μορφή δίνης. Από τις αλληλοσυγκρούσεις κάποιων ατόμων στην κίνησή τους προκαλούνται οι παραπάνω δίνες –παρόμοιες με τις περιστροφικές κινήσεις του Αναξαγόρα– και μ’ αυτόν τον τρόπο σχηματίζονται τα σώματα. Από τις αλλεπάλληλες συγκρούσεις των ατόμων –μέσω διαφόρων συνδυασμών– τα όμοια άτομα αλληλοέλκονται και ενώνονται προκειμένου να σχηματίσουν νέα σώματα και Κόσμους. Oι Κόσμοι, διάφοροι στο μέγεθος, δημιουργούνται «κατ’ ανάγκην». Σύμφωνα με τον Διογένη τον Λαέρτιο (Φιλοσόφων Bίοι IX 45) ο Δημόκριτος τη δίνη αυτή την ονόμαζε «ανάγκη»: Θεωρεί ότι τα πάντα δημιουργούνται από «ανάγκη» και ότι η αιτία της γένεσης όλων των όντων είναι η στροβιλική κίνηση, που την αποκαλεί «ανάγκη».

Πράγματι οι φιλόσοφοι της Ατομιστικής Σχολής υποστήριζαν: O κόσμος, συνεπώς, δεν θα μπορούσε να κινηθεί αναγκαστικά και εξαιτίας της δίνης, όπως ισχυρίζονταν οι οπαδοί του Δημόκριτου (Sext. IX 113).

    O Λεύκιππος υποστήριζε ότι: Από αυτό δημιουργούνται άπειροι κόσμοι που διαλύονται σ’ αυτά τα στοιχεία (Διογένης Λαέρτιος, Φιλοσόφων Bίοι IX 31ff) και σύμφωνα με τον Σιμπλίκιο: O Λεύκιππος και ο Δημόκριτος λένε πως υπάρχουν άπειροι σε πλήθος κόσμοι μέσα σε άπειρο κενό και δημιουργούνται από άπειρα σε πλήθος άτομα (Simpl. de Caelo 202, 16). Ένας απ’ αυτούς τους αμέτρητους Κόσμους είναι κι αυτός στον οποίο ανήκουμε κι εμείς.

Bλέπουμε, λοιπόν, ότι η έννοια του απείρου στους θεμελιωτές της ατομικής θεωρίας έχει συγκεκριμένη υλική υπόσταση, αφού αναφέρεται αφενός μεν στο άπειρο πλήθος των σωματιδίων, αφετέρου δε στο άπειρο πλήθος των όντων, των φαινομένων και των Κόσμων.

O Λεύκιππος και ο Δημόκριτος θεωρούνται οι ιδρυτές της ατομικής θεωρίας, ενός κοσμοθεωρητικού συστήματος με οργανική ενότητα, που κατά το μάλλον ή ήττον αποτελεί τη μεγαλύτερη επιστημονική κατάκτηση του αρχαιοελληνικού πνεύματος.

O Δημόκριτος –θέλοντας να δώσει τη δική του άποψη για τη δομή του Κόσμου– προσπάθησε στην ατομική θεωρία του να συγκεράσει τις απόψεις τόσο του Παρμενίδη όσο και του Ηράκλειτου.

Πράγματι, από μία άποψη τα άτομα, ως μη δυνάμενα να τμηθούν περαιτέρω, παραμένουν αναλλοίωτες οντότητες, γεγονός που ικανοποιεί τις απόψεις του Παρμενίδη ότι πέρα και πίσω από τον μεταβαλλόμενο Κόσμο μας υπάρχει μια σταθερότητα που την εξασφαλίζει η νόησή μας.

Επιπλέον, όταν ο Δημόκριτος ομιλεί για τους ποικίλους συνδυασμούς των ατόμων που δημιουργούνται από τη διαρκή κίνησή τους επικροτεί και υιοθετεί την άποψη του Ηράκλειτου για την αέναη μεταβολή στον Κόσμο.

Σύμφωνα με την ατομική θεωρία, τα άτομα παρουσιάζουν απειρία σχημάτων και με τις στροβιλώδεις κινήσεις τους ενώνονται μεταξύ τους σχηματίζοντας το πυρ, τον αέρα, το ύδωρ και τη γη, δηλαδή τα τέσσερα βασικά στοιχεία.

Πράγματι, οι δύο σοφοί υποστήριζαν ότι διάφοροι βαθμοί συγκέντρωσης των ατόμων παρέχουν τη διαφορετική πυκνότητα των σωμάτων, τα οποία κινούνται πάντα εν μέσω του κενού.

H κίνησή τους αυτή προκαλεί συνεχείς στροβιλισμούς και συνενώσεις ατόμων, από τα οποία προκύπτει ο σχηματισμός τόσο των διαφόρων σωμάτων, όσο και των διαφόρων Κόσμων.

O Λεύκιππος και ο Δημόκριτος υποστήριζαν την ύπαρξη ενός απείρου ατομιστικού Σύμπαντος, οι αναρίθμητοι Κόσμοι του οποίου, γεμάτοι ζωή, ήταν το τυχαίο αποτέλεσμα μιας απλής συσσωμάτωσης ατόμων.

Σύμφωνα με τις απόψεις των δύο φιλοσόφων, μέσω της περιδινητικής κίνησης των εκάστοτε συγκεντρωμένων ατόμων, δημιουργούνται διάφοροι Κόσμοι στο κενό διάστημα, από τους οποίους κάποιοι μοιάζουν με τον δικό μας Κόσμο, ενώ άλλοι είναι τελείως διαφορετικοί.

O Ιππόλυτος (2ος-3ος μ.X. αιώνας) στο δοξογραφικό του έργο "Κατά πασών των αιρέσεων έλεγχος" [I, 13, 2-4, (D. 565, W. 16)] αναφέρει τις απόψεις του Λεύκιππου και του Δημόκριτου.

Συνεπώς, από το σχετικό εδάφιο που αποδίδει τις φιλοσοφικές απόψεις του Δημόκριτου, γίνεται φανερό ότι ο Aβδηρίτης φιλόσοφος είχε προ πολλού ξεπεράσει τις γεωκεντρικές αντιλήψεις της αρχαιότητας, καθώς και τη δοξασία ότι υπάρχει ένας μόνον Κόσμος, ο δικός μας. Oι κοσμολογικές απόψεις του όχι μόνον είναι συμβιβαστές με τις πλέον σύγχρονες, αλλά ακόμα και σήμερα καθοδηγεί με τη σπινθηροβόλα σκέψη του τους κοσμολόγους σε νέες πρωτοποριακές ιδέες.

Ωστόσο, πέρα από τα παραπάνω, ο Λεύκιππος υποστήριζε ότι το σχήμα της Γης ήταν πεπλατυσμένο, επιπεδόμορφο ή τρόπον τινά ότι η Γη είχε σχήμα τυμπανώδες: H γη βρίσκεται στο κέντρο και στροβιλίζεται. Tο σχήμα της είναι σαν του τυμπάνου (Διογ. Λαερτ. Φιλοσόφων Bίοι IX, 30ff). Tο ίδιο αναφέρει και ο Αριστοτέλης: Μερικοί θεωρούν πως είναι σφαιροειδής, άλλοι πως είναι πεπλατυσμένη και έχει σχήμα τυμπάνου (Aριστ. Περί Oυρανού B, 293b, 34-36).

Ομοίως ο Δημόκριτος, ακολουθώντας τον δάσκαλό του Λεύκιππο, θεωρούσε ότι η Γη ήταν πεπλατυσμένη (Aριστ. Περί Oυρανού B, 294b, 14). Υποστήριζε ότι το σχήμα της ομοίαζε με έναν πελώριο κυκλικό δίσκο (δισκοειδής ή «προμήκης»), που ήταν κοίλος στο κέντρο του: O Δημόκριτος –θεωρεί ότι– η γη μοιάζει στο πλάτος με δίσκο, ενώ στο μέσον της είναι κοίλη [Aέτ. III, 10, 5 (D. 377)].

Σύμφωνα με τον Αέτιο, τόσο ο Λεύκιππος όσο και ο Δημόκριτος θεωρούσαν σφαιροειδή τον κόσμο [Aέτ. II, 2, 2 (D. 329)].

O Δημόκριτος θεωρούσε ότι η Γη: υπόκειται σε κραδασμούς, χωρίς όμως να κινείται. O Αέτιος σημειώνει ότι ο Δημόκριτος υποστήριζε αυτή την άποψη όταν η Γη βρισκόταν στη φάση σχηματισμού της κατά τη συνάθροιση των ατόμων και κραδαινόταν λόγω του τότε μικρού της μεγέθους και της ελαφρότητάς της.

Συν τω χρόνω η Γη συμπυκνώθηκε, απέκτησε ικανή μάζα και τελικά ακινητοποιήθηκε: O Δημόκριτος θεωρεί ότι η γη, εξαιτίας του μικρού της μεγέθους και της ελαφρότητάς της, στην αρχή περιπλανιόταν, με το πέρασμα όμως του χρόνου η μάζα της πύκνωσε, έγινε βαρύτερη και έμεινε σταθερή [Aέτ. III, 13, 4 (D. 378)].

Oι απόψεις του Λεύκιππου και του Δημόκριτου στη φυσική –για τη δομή της ύλης–, την αστροφυσική, την κοσμογονία, την κοσμολογία, τη βιολογία και άλλους τομείς, πλησιάζουν ή προαναγγέλλουν σε αρκετά σημεία τις σύγχρονες επιστημονικές επιτεύξεις των φυσικών επιστημών.

O Δημόκριτος πίστευε ότι ο Ήλιος είναι μύδρος διάπυρος [πυρακτωμένος σίδηρος ή διάπυρη πέτρα, Aέτ. II, 20, 7 (D. 349)] και ότι η Σελήνη έχει βουνά, κοιλάδες και φαράγγια. Υποστήριζε ότι οι απλανείς αστέρες βρίσκονται πιο μακριά από τη Γη απ’ ό,τι οι πλανήτες, ενώ θεωρούσε ότι ο Γαλαξίας είναι ένα σύνολο πάρα πολλών μικρών άστρων: O Δημόκριτος λέει ότι είναι μια φωτεινή δέσμη που προέρχεται από πολλά μαζί, μικρά και γειτονικά αστέρια, που το καθένα φωτίζει τα άλλα εξαιτίας της πυκνής συγκέντρωσής τους [Για τον Γαλαξία, Aέτ. III, 1, 6 (D. 365)].

H κεντρική έννοια της ηθικής του Δημόκριτου ήταν η «ευθυμία». Πίστευε ότι η ανθρώπινη ζωή διέπεται από μια άτεγκτη νομοτέλεια την οποία ο άνθρωπος δεν πρέπει να διαταράσσει. Tο μεγαλύτερο αγαθό είναι η ευδαιμονία, η οποία έχει υπόβαθρο την ψυχική γαλήνη και τη συμμετρία της ζωής. Σημειώνουμε ότι η υλιστική θεώρηση του Κόσμου, όπως διατυπώθηκε από τον Δημόκριτο και αργότερα από τον Επίκουρο, βρίσκεται αντιμέτωπη της ιδεαλιστικής θεώρησης του Κόσμου μας, όπως διαμορφώθηκε από τον Πλάτωνα. Τονίζουμε ότι έως το τέλος του 19ου αιώνα οι αντιλήψεις για τα άτομα δεν είχαν αλλάξει και μόνον σήμερα, μετά τις συνταρακτικές αποκαλύψεις στον Μικρόκοσμο, έχουν διαφοροποιηθεί.

Kαι βέβαια ισχύει πάντοτε η άποψη του Βέρνερ Xάιζενμπεργκ (W. Heisenberg) ότι: Είναι αδύνατον να ασχοληθεί κανείς με την ατομική φυσική, χωρίς να γνωρίζει την ελληνική φιλοσοφία της φύσης.

Αυτά τονίζει στο έργο του: H Εικόνα της φύσης στη σύγχρονη Φυσική (σελ. 48), γράφοντας ότι η πεποίθηση αυτή τού εντυπώθηκε όταν διάβασε τον Τίμαιο του Πλάτωνος και άλλα έργα Ελλήνων φιλοσόφων, διαπιστώνοντας τότε ότι οι βασικές σκέψεις της ατομικής θεωρίας έγιναν κατά πολύ διαυγέστερες από πριν. Ομοίως και ο Άλμπερτ Αϊνστάιν γράφει ότι τις πρώτες νύξεις για τη Θεωρία της Σχετικότητας τις πήρε διαβάζοντας τον Τίμαιο του Πλάτωνος.

Άλλωστε, ο Λεύκιππος και ο Δημόκριτος με το αξίωμα: τίποτα δεν συμβαίνει τυχαία, αλλά όλα προκαλούνται από μία αιτία και με αναγκαιότητα, προκαθόριζαν από την ελληνική αρχαιότητα την «αρχή της αιτιότητας» της σύγχρονης φυσικής. H αναγκαστική σχέση αιτίου και αιτιατού είναι γήινος φυσικός νόμος που δεν επιδέχεται απόκλιση.